Historia
Kościół św. Krzyża zbudowany został wraz z miastem Cowbridge w późnych latach XIII wieku, początkowo jako świątynia filialna podległa kościołowi w Llanblethian, choć już w chwili powstania charakteryzował się rozbudowanym układem przestrzennym i okazałą bryłą. W ciągu kolejnych stuleci, wraz z rozwojem miasta, kościół był rozbudowywany i powiększany, przy czym największa rozbudowa o nawę boczną i kaplicę, przeprowadzona miała zostać w latach 70-tych XV wieku z inicjatywy lady Anne Neville. Niedługo później, w 1480 roku, według tradycji w więżę kościelną uderzył piorun, od którego mogła zostać zniszczona iglica.
W 1484 roku król Ryszard III, jako lord Glamorgan, przychylił się do petycji mieszkańców gminy Cowbridge o zapewnienie osobnego kapłana w kościele Świętego Krzyża, dotąd zapewne nadal podległego kościołowi w Llanblethian. Królewska decyzja najwyraźniej była w mocy jeszcze w 1550 roku, kiedy to niejaki Richard Eles za funkcję kapłańską otrzymywał pensję w wysokości 100 funtów rocznie. Dwa lata wcześniej skasowano natomiast funkcję chórzysty (ang. chantry priest), przekazując jego uposażenie Koronie. Zapewne przeznaczona była dla niego kaplica, dobudowana jeszcze w XV wieku i uposażona przez mieszczanina Williama Priora.
Na początku XVIII wieku kościół znajdować się miał w złym stanie. Przeprowadzono wówczas konieczne naprawy, między innymi wieży w 1722 roku, czy dachu nawy głównej w 1766 roku, ale gruntowny remonty miały miejsce dopiero w połowie XIX stulecia. Na początku 1848 roku odrestaurowano maswerki niektórych starych okien w prezbiterium, które były zamurowane od kilku lat. Następnie remontowano budynek w latach 1850-1852, kiedy to niestety wstawiono nowe okna w mury nawy południowej. W 1858 lub 1859 roku dobudowana albo gruntownie przebudowana została północna kruchta, w 1893 roku wyremontowano wieżę, zaś w 1926 roku wymienione zostało zadaszenie nawy.
Architektura
Kościół z końca XIII wieku został wzniesiony z lokalnego wapienia i szaro-białego konglomeratowego kamienia z Sutton, używanego do wykonania detali architektonicznych. Usytuowany został w południowej części miasta, w obrębie miejskich murów obronnych, które ograniczały przykościelny cmentarz od południa. Od północnego – zachodu przy kościele biegła droga, zmierzająca do nieodległej bramy miejskiej na południowym – zachodzie. Na wschodzie i zachodzie z kościołem sąsiadowały wąskie działki miejskie.
Budynek początkowo składał się z jednonawowego, ale obszernego, mocno wydłużonego korpusu, czworobocznej w planie wieży po jego wschodniej stronie i prostokątnego prezbiterium zamykającego kościół na wschodzie. Całość została zorientowana względem stron świata, choć z niewielkim odchyleniem elewacji wschodniej ku północnemu – wschodowi, a elewacji zachodniej ku południowemu – zachodowi. Budowla była wyjątkowo okazała jak na kościoły filialne, a nawet jak na kościoły parafialne, sięgając około 36 metrów całkowitej długości. Układ z wieżą umieszczoną pomiędzy nawą i prezbiterium był rzadko spotykany, ale na terenie Glamorgan znany między innymi z kościoła św. Cadoca w Cheriton, czy kościoła farnego w Coity. Być może tak jak w tym drugim przykładzie, w Cowbridge także planowano zbudować transept, który zrównoważyłby rozciągniętą bryłę, jednak ostatecznie układu na rzucie krzyża nie zrealizowano.
W XIV wieku podwyższona lub dopiero wówczas ukończona została wieża. Otrzymała ona na czworobocznej podstawie nietypowe dla Walii wieloboczne zwieńczenie, osadzone na wystających z lica muru wspornikach i zakończone krenelażem. Pierwotnie niosło ono, albo przeznaczone było na średniowieczną iglicę, nie miało natomiast znaczenia obronnego, wieża nie została bowiem wyposażona w otwory strzeleckie. Poniżej kondygnację z dzwonami przepruto z każdej strony dwudzielnym oknem z trójlistnymi zamknięciami. Kondygnacja wieloboczna służyć natomiast mogła jako platforma strażniczo – obserwacyjna. Od północnego – wschodu znalazła się później wieżyczka schodowa, natomiast narożnik północno – zachodni w XVI wieku podparty został masywną przyporą. Wzmocnienie zapewne było konieczne ze względu na problemy ze statyką, spowodowane przez umieszczenie w grubości muru schodów na późnośredniowieczne lektorium.
W drugiej połowie XV wieku zbudowana została czteroprzęsłowa nawa południowa i dwuprzęsłowa kaplica po północnej stronie prezbiterium. Obie wzmocniono od zewnątrz przyporami, w narożnikach ustawionymi pod skosem. Nawa boczna utworzyła wraz z nawą główną równą fasadę zachodnią, natomiast na wschodzie sięgnęła południowo – wschodniego narożnika wieży, którą częściowo przysłoniła. Była więc dłuższa o jedno przęsło od nawy głównej, zbliżona do niej wysokością, przykryta osobnym dachem dwuspadowym. W przyziemiu jej zewnętrzną elewację ujęto wydanym gzymsem cokołowym, obejmującym także przypory.
We wnętrzu kościoła przyziemie wieży połączono z nawą i prezbiterium ostrołucznymi arkadami, jedną fazowaną podwójnie, drugą potrójnie, z rozdzielającymi fazowania rowkami. Arkadę zachodnią dodatkowo osadzono na niskich potrójnych półkolumienkach z gładkimi kapitelami i profilowanymi impostami. Późnogotycka nawa boczna otwarta została na starszą część pięcioma arkadami opartymi na czterech filarach przy nawie głównej i dodatkową arkadą na przyziemie wieży. W nawie bocznej arkady osadzono na smukłych filarach, każdym ujętym czterema półwałkami i czterema wklęskami, przy czym wałki osadzono na obłych bazach a całość na czworobocznych cokołach. Archiwolty arkad utworzono ostrołuczne, profilowane, fazowane, w stylistyce znanej z zachodnich regionów Anglii. Podobnymi dwoma arkadami połączono prezbiterium z północną kaplicą.
W XVI wieku po wschodniej stronie prezbiterium i kaplicy wybudowano czworoboczny aneks, dostawiony trzema ścianami do starszego muru. Od strony wschodniej pierwotnie prawdopodobnie nie był on podparty przyporami, natomiast od zachodniej łączył się przejściem z kaplicą. Pomieszczenie to najpewniej pierwotnie służyło do wydawania jałmużny (ang. almonry), przekazywanej dwoma otworami w ścianie wschodniej. Później mogło być też używane jako zakrystia.
Stan obecny
Kościół pomimo wiktoriańskiej renowacji (w trakcie której między innymi dostawiono północną kruchtę i wstawiono lub odnowiono duże okna obu naw i prezbiterium), a także prac przy arkadach międzynawowych z lat 20-tych XX wieku (w trakcie których wykorzystano oryginalne elementy), stanowi dziś jedną z cenniejszych budowli średniowiecznej architektury w regionie Glamorgan, oznaczoną numerem jeden w trójstopniowym katalogu sklasyfikowanych zabytków. Wewnątrz kościoła z oryginalnych elementów zobaczyć można XIII-wieczną piscinę w prezbiterium, XIII-wieczne arkady podwieżowe, XV-wieczne filary międzynawowe i arkady kaplicy, chrzcielnicę z XIV wieku oraz dwa rzadko spotykane włazy we wschodniej ścianie, przeznaczone do wydawania jałmużny.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Hopkin-James L.J., Old Cowbridge, borough, church, and school, Cardiff 1922.
Newman J., The buildings of Wales, Glamorgan, London 1995.
Orrin G.R., Medieval Churches of the Vale of Glamorgan, Cowbridge 1988.
Robinson D.M., Cowbridge. The archeology and topography of a small market town in the Vale of Glamorgan, Swansea 1980.
Salter M., The old parish churches of Gwent, Glamorgan & Gower, Malvern 2002.