Castlemartin – kościół św Michała i Wszystkich Aniołów

Historia

   Budowę kościoła we wsi Castlemartin rozpoczęto pod koniec XII wieku lub na początku XIII stulecia, prawdopodobnie na miejscu dużo starszego założenia wczesnochrześcijańskiego. W źródłach pisanych po raz pierwszy odnotowany został w 1291 roku w Taxatio Ecclesiastica, czyli wykazie majątku angielskich, walijskich i irlandzkich parafii, utworzonym na polecenie papieża Mikołaja IV, w celu poboru podatku od całego majątku kościelnego z tamtych ziem, który miał być przeznaczony na opłacenie kosztów wyprawy do Ziemi Świętej.
   Kościół pełnił funkcje parafialne należąc początkowo do dziekanatu Pembroke. W 1291 roku przekazany został klasztorowi św. Mikołaja w Monkton, a w 1461 roku opactwu St Albans, po którego kasacji stał się własnością królewską. Rozbudowywany był stopniowo przez cały okres średniowiecza, choć ciężko jest dokładnie ustalić które elementy powstały w XIV, XV, czy XVI stuleciu.
   Gruntowną nowożytną renowację kościoła przeprowadzono na początku XIX wieku, a następnie w 1858 roku pod nadzorem architekta Davida Brandona. Wymieniono wówczas dachy i więźbę dachową, tynki oraz całe wyposażenie. Zbudowana została także zakrystia po północnej stronie prezbiterium.

Architektura

   W XIV wieku kościół składał się z mocno wydłużonego korpusu wzniesionego na planie prostokąta, krótszego, czworobocznego prezbiterium po stronie wschodniej, nawy północnej o długości równej nawie głównej (choć mogła ona powstać dopiero w XV wieku) i wieży, nietypowo usytuowanej po stronie południowej, przy wschodniej części nawy. Datacja wieży nie jest pewna, mogła ona powstać w późniejszym okresie średniowiecza, przy czym jej podstawa pierwotnie mogła stanowić południowe ramię krótkiego transeptu, który niegdyś odchodził także od wschodniej części nawy północnej. Całość kościoła zbudowano w częściowo sztucznym zagłębieniu terenu, którego stoki opadały tuż przy prezbiterium.
   W XV wieku przed południowym wejściem do nawy głównej umieszczona została dwukondygnacyjna kruchta. Być może także wówczas wzniesiono po wschodniej stronie wieży małą kaplicę oraz kolejną kaplicę po stronie północnej. W okresie późnego średniowiecza podwyższeniu uległa wieża, która początkowa przykryta była dachem opartym na dwóch szczytach, a po podwyższeniu została zwieńczona przedpiersiem osadzonym na wystających z lica ścian wspornikach. Wszystkie jej kondygnacje zostały podsklepione, zaś komunikację pomiędzy nimi zapewniały schody osadzone w grubości wschodniego muru. Jedną z ostatnich zmian późnośredniowiecznych było połączenie nawy północnej z prezbiterium ukośnym przejściem, przykrytym osobnym, jednospadowym dachem.
   Wnętrze nawy głównej otwarto na nawę północną czterema ostrołucznymi arkadami o pojedynczych uskokach z obu stron, osadzonymi na masywnych filarach ze ściętymi narożnikami i z półwałkami na przedłużeniu arkad opadającymi do posadzki. Dwa kolejne filary o kolistym przekroju umieszczono na wysokości prezbiterium i ukośnego przejścia z nawy północnej. O ile same arkady miały tam podobną formę do tych w nawie, to osadzono je na konsolach z rzeźbionymi w kamieniu maskami. Otrzymały one wygląd zbliżony do masek pośmiertnych, z zamkniętymi oczami i skurczonymi nosami oraz wargami. Wnętrze korpusu i prezbiterium przykryto otwartą więźbą dachową, przy czym w nawie głównej oparto ją na kamiennych wspornikach

Stan obecny

   Kościół jest dziś zbiorem elementów z różnych epok. Niestety nie przetrwały do czasów współczesnych dwie średniowieczne kaplice po południowej i północnej stronie prezbiterium (widoczne są po nich ślady arkad na elewacjach zewnętrznych) oraz północne ramię transeptu. Dodatkiem nowożytnym jest natomiast zakrystia usytuowana po stronie północnej prezbiterium, wymieniona została także w XIX wieku zdecydowana większość okien, a kruchta obniżona. Pomimo tego kościół uzyskał najwyższy (a więc najcenniejszy) stopień w klasyfikacji walijskich zabytków architektury, zawdzięczając to między innymi wczesnośredniowiecznym korzeniom i wyjątkowo rozbudowanemu jak na wiejskie świątynie układowi.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Salter M., The old parish churches of South-West Wales, Malvern 2003.
Strona internetowa coflein.gov.uk, St Michael And All Angels’ Church, Castlemartin.