Historia
Ufortyfikowaną osadę Castell Henllys wzniesiono w epoce żelaza, około 600 rok p.n.e. Zasiedlenie zostało przerwane mniej więcej na początku naszej ery i powtórzone w późnym okresie rzymskim. Wtedy na uboczu założono małe gospodarstwo rzymsko-brytońskie. Późniejsza odbudowa osady miała zapewne związek z irlandzkimi osadnikami w okresie porzymskim. Ślady ognia przy bramie i duże ilości kamieni do proc wskazywałyby na działania wojenne na obszarze osady, które musiały przyczynić się do jej ostatecznego zniszczenia.
Architektura
Osada zajmowała śródlądowy cypel wzgórza o wymiarach około 74 x 88 metrów, górujący nad zbiegiem rzek Duad i Hafren po stronie wschodniej, które otaczały podstawę wzniesienia z trzech stron, tworząc podmokłe i zabagnione dno doliny. Wolna od przeszkód wodnych była tylko strona zachodnia i północno – zachodnia, gdzie cypel łączył się szyją z pozostałą częścią płaskowyżu. Choć wzgórze nie było bardzo wysokie, około 20 metrowe, to zbocza miały dość mocne nachylenie i zapewniały dobrą ochronę dla mieszkańców osady. Pewnym utrudnieniem dla budowniczych mógł być naturalny spadek terenu na którym założono osadę, obniżający się z północy i północnego – zachodu ku południowi i po bokach grzbietu cypla.
Odcinek północno – zachodni obwarowań, najsłabiej zabezpieczony naturalnymi warunkami terenu, wymagał największych prac fortyfikacyjnych. Początkowo utworzono tam rów fosy, mierzący 5,5-6 metrów szerokości między dwoma skarpami i głęboki maksymalnie na 2-2,5 metra. Za nim usypano niski wał o szerokości około 4 metrów, zbudowany głównie z czerwonej gliny. W kolejnym etapie wał podwyższono i utworzono kolejny po stronie zewnętrznej, o szerokości około 3 metrów, a przed nim jeszcze jeden rów. W efekcie osada w ostatecznym kształcie chroniona była od strony czołowej zdwojonym wałem i podwójnym rowem, natomiast pojedynczy wał i rów otaczały ją na pozostałej części obwodu, przy czym w koronie wału zapewne poprowadzona była palisada lub częstokół. Wewnętrzny wał był masywniejszy, górujący co najmniej 2-3 metrami nad wnętrzem osady i około 5 metrami nad dnem fosy. Zewnętrzny wał wznosił się około 3 metrami nad wewnętrzną fosą i przynajmniej 4 metrami od strony zewnętrznej. Zewnętrzną, najbardziej oddaloną od bramy strefę obrony stanowił pas rozrzuconych kamieni, nieregularnych i nierzadko ostrych, którego zadaniem było utrudnienie przedostania się rydwanów, koni i wojowników.
Brama wjazdowa na teren majdanu osady składała się z długiego, oblicowanego kamieniami korytarza, utworzonego w poprzek obwałowań po stronie północno – zachodniej. Rów pierwotnej fosy na tym odcinku został zasypany, zaś wały zagięto ku wnętrzu osady, tworząc od czoła po bokach przejazdu dwa obłe wybrzuszenia, zapewniające lepszą możliwość ostrzału z flanki. Kamienie licujące wał i przejazd były wąskimi i płaskimi kawałkami łupku, układanymi bez przewiązania zaprawą, jedynie dokładanie do siebie dopasowanymi. W tylnej części przejazdu utworzono dwie koliste komory przy każdym boku, które mogły służyć za miejsce przebywania straży. Nad przerwą w obwałowaniach znajdować się mogła drewniana wieża lub jakaś formą pomostu obronnego, łączącego zachodnią i wschodnią część korony wału, a także górującego nad osobami korzystającymi z przejazdu. Do zamykania bramy służyć mogły ciężkie dwuskrzydłowe wrota.
Wewnątrz osady znajdowały się okrągłe domostwa o średnicy od 5 do ponad 15 metrów, które były standardową formą budownictwa mieszkalnego w Brytanii od epoki brązu przez cały epokę żelaza, a na niektórych obszarach aż po okres porzymski. Budowane były z gliny i drewnianych pali, przy czym największy budynek miał dwa kręgi słupów: zewnętrzny tworzący ściany i wewnętrzny zapewniający dodatkowe wsparcie dachu (tak zwana forma dwupierścieniowa). Słupy tworzące ściany osadzano w koncentrycznych rowach wykopanych w ziemi lub w pojedynczych dołach, a następnie łączono za pomocą plecionki i pokrywano gliną. Doły nie były głębokie, ale po wpleceniu leszczynowej plecionki między słupy, naprężenie zapewniało sztywny cylinder, wzmocniony przez zastosowanie gliny zarówno od wnętrza, jak i na zewnątrz domu. Słupowe podpory dachu niekiedy osadzano na łupkowych płytach, celem ochrony przed wilgocią, co po podniesieniu poziomu użytkowego domu dawało wrażenie umieszczenia w płytkich dołach. W Castell Henllys, ze względu na opadający ku południowi dziedziniec osady, ściany domów miały znacznie zróżnicowaną wysokość na swoim obwodzie, aby utworzyć poziomą, a zatem konstrukcyjnie stabilną podstawę dla dachu.
Od strony zewnętrznej przy ścianach domów tworzono rowy o funkcjach drenażowych, odprowadzające wodę deszczową od ścian budynku. Z położenia ściany i okapu można było wywnioskować, że wysokość ścian była nieduża, a kąt nachylenia dachu stromy. Wysokie, stożkowate, pozbawione otworów dachy, zapewne służyły do nieszkodliwego pozbywania się dymu z paleniska, który powoli wylatywał przez poszycie. Konstrukcja dachu składała się z układnych promieniście i pod skosem krokwi, usztywnianych belkami kładzionymi poziomo przez całą szerokość budynku na wysokości ponad głowami mieszkańców (bez nich stabilność konstrukcji była niewystarczająca). Prawdopodobnie niektóre krokwie sięgały aż do szczytu dachu, inne tylko do poziomych belek, a wszystkie mogły być połączone cieńszymi, poziomo ułożonymi płatwiami, do których można było przywiązać wiązki trzcinowej strzechy. Strzecha nie mogła być zbyt gęsta, gdyż utrudniałoby to pozbywanie się dymu z paleniska, ponadto luźniejsze kładzenie strzechy zapobiegało budowie w niej ptasich gniazd. Na gryzonie i zbutwienie najbardziej narażone były słupy, ale odpowiednio skonstruowana plecionkowo – gliniana ściana po pewnym czasie zapewniała tak stabilne oparcie dla dachu, że mogła nawet przejąć rolę wsparcia konstrukcyjnego.
W ścianach okrągłych domów zapewne nie było okien, ze względu na niechęć do osłabiania konstrukcji oraz problemy z zimnem i przeciągami. Co więcej byłyby one mało użyteczne, gdyż okapy dachu znajdowały się blisko ziemi, chroniąc ściany przed erozją i tworząc przestrzeń magazynową pod zadaszeniem. Wejścia tworzono dość szerokie, skierowane na południe lub wschód, przy czym w niektórych przypadkach dwa otwory w drzwiach były tak masywne, że każdy z nich mieścić musiał głęboko osadzony i wysoki drewniany słup. Z tego powodu nadproża drzwi mogły być wysokie, a poziom okapu dachu w tych miejscach ułatwiający wejście do budynku i zmieniający kąt nachylenia części połaci dachowej. W wyjątkowych przypadkach domy miały dwa wejścia, umieszczone naprzeciwlegle.
Stan obecny
W wyniku prowadzonych od ponad czterdziestu lat wykopalisk archeologicznych, w Castell Henllys zrekonstruowane zostały na pierwotnych fundamentach kryte strzechą budynki z epoki żelaza. Okrągłe domy odtworzono wykorzystując szeroką gamę materiałów, w tym drewno, wiele rodzajów i rozmiarów trzciny, gliny, łajna oraz lin konopnych. Do dnia dzisiejszego odtworzono cztery domy i jeden spichlerz, przy czym jedynie największa konstrukcja północno – wschodnia ma wymiary nie do końca zgodne z odkrytymi w trakcie prac archeologicznych. Chociaż są one główną atrakcją, w Castell Henllys znajduje się także centrum turystyczne z interaktywnymi wystawami oraz sklepem i kawiarnią. Ponadto w terenie nadal czytelne są ziemne obwałowania.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Cunliffe B., Iron Age Britain, London 1995.
Driver T., The Hillforts of Iron Age Wales, Eardisley 2023.
Meek J., Mytum H., Experimental archaeology and roundhouse excavated signatures: the investigation of two reconstructed Iron Age buildings at Castell Henllys, Wales, „Archaeological and Anthropological Sciences”, 12/2020.
Mytum H., Castell Henllys excavations 1997 field raport, [b.m.w.] 1997.
The Royal Commission on The Ancient and Historical Monuments and Constructions in Wales and Monmouthshire. An Inventory of the Ancient and Historical Monuments in Wales and Monmouthshire, VII County of Pembroke, London 1925.