Historia
Zamkowe wzgórze po raz pierwszy obwarowane zostało już w epoce żelaza, około VII – I wieku p.n.e., przez Celtów którzy dostrzegli strategiczne znacznie obrony przejścia przez Góry Czarne pomiędzy dolinami Usk i Wye. W średniowieczu miejsce to zwano Bwlchyddinas (pol. Przełęcz Warowni). Należało ono do lordostwo Blaenllynfi, które uformowało się albo w drugiej połowie XII wieku w chwili podziału dóbr po śmierci earla Hereford, albo na początku XIII wieku, po tym jak król Jan nadał w 1208 roku miejscowe ziemie Peterowi Fitzherbertowi. Któreś z tych wydarzeń mogło być przyczyną do podjęcia prac budowlanych na miejscu starego grodziska, w celu zabezpieczenia granicy nowych nabytków. Z pewnością zamek funkcjonował już w 1233 roku, gdy Llywelyn Wielki najechał Breconshire i spustoszył Blaenllynfi, a Richard Marshall, earl Pembroke, skonfliktowany z Henrykiem III zdobył Castell Dinas. Zniszczenia przypuszczalnie nie były zbyt duże, gdyż jeszcze w tym samym roku garnizon powrócił i przeprowadził naprawy warowni.
Wszyscy synowie Fitzherberta zmarli w latach 40-tych XIII wieku. Król Henryk III nadał więc Castell Dinas wraz z pobliskim zamkiem w Blaenllynfi Walerandowi de Teys. Przypuszczalnie Castell Dinas zajęte zostało w 1263 roku przez Llywelyna ap Gruffydda, a odzyskane przez Anglików w 1268 roku. Od 1310 roku zamek miał się znajdować w rękach możnego rodu Mortimerów, którzy na początku 1322 roku poddali zamek w trakcie wojny zbuntowanych baronów z królem Edwardem II i jego faworytem Despenserem. Odzyskany został przez nich w 1326 roku, choć jedynie na parę lat.
W drugiej ćwierci XIV wieku władztwo Blaenllynfi powróciło w ręce angielskiej Korony. Do Castell Dinas w 1337 roku wysłani zostali królewscy inspektorzy, według których znajdować się on miał w złym stanie. Brama była zrujnowana, dachy przeciekały, a elementy drewniane miały mnóstwo uszkodzeń. Koszt naprawy zamku wyceniono na 65 funtów, sumę dość znaczną. Prawdopodobnie remont został przeprowadzony, gdyż zamek funkcjonował jeszcze do końca XIV wieku, a nawet stanowił punkt oparcia na początku XV stulecia, w momencie wybuchu wielkiego powstania Owaina Glyndŵra. Według XVI-wiecznego kronikarza Johna Lelanda, Castell Dinas miał zostać spalony i porzucony przez garnizon, by uniknąć jego przejęcia przez Walijczyków. Z pewnością w latach 30-tych XVI wieku zamek był już zaawansowaną ruiną.
Architektura
Zamek zbudowano na zachodnim krańcu Gór Czarnych, na stożkowatym, owalnym w planie wzgórzu, na wysokości 450 metrów n.p.m. Tak wysokie usytuowanie dawało oczywiste korzyści militarne, ale wystawiało także mieszkańców na ciężkie warunki pogodowe. Stoki były wysokie i strome praktycznie z każdej strony, a dodatkowo zabezpieczone usypanymi w epoce żelaza ziemnymi wałami i przekopanymi rowami, obejmującymi obszar o wymiarach około 180 x 83 metry. Na południe ze wzgórza rozciągał się widok ku długiej dolinie rzeki Rhiangoll, na północnym – zachodzie rozległa panorama dawała ogląd w stronę Talgarth, podczas gdy na północnym – wschodzie przełęcz oddzielała zamkowe wzgórze od długiego grzbietu Y Grib.
Średniowieczni budowniczowie przecięli grodzisko z epoki żelaza poprzecznym, dość płytkim i wąskim przekopem, wydzielając nieco większą część północną, która miała stanowić główną część zamku, oraz część południową, pełniącą rolę podzamcza. Obie części chroniła bardzo szeroka, częściowo wykuta w skale fosa, pierwotna, ale zapewne pogłębiona w średniowieczu, na której zewnętrznej krawędzi utworzono wysoki, przeciwskarpowy nasyp. Na południu odcięła ona skraj wzniesienia, wydzielając mniejszą, zewnętrzną część podzamcza i trapezowatą w planie część główną. Podzamcze wewnętrzne, za wyjątkiem odcinka skierowanego w stronę rdzenia zamku, prawdopodobnie było obwarowane fortyfikacjami drewnianymi. Wjazd na jego teren prowadził od zachodu, przybywający do zamku musieli więc po wjechaniu skręcać w lewo. Na rozległym terenie podzamcza najpewniej nie było zabudowy murowanej, a jedynie drewniana lub szachulcowa. Jego obszar mógł też służyć do wypasu bydła. Podzamcze zewnętrzne nigdy nie stanowiło niczego więcej niż tylko czołowego umocnienia podzamcza wewnętrznego.
Główną część zamku utworzył mur kurtynowy o grubości do 2-2,4 metra, w większej części swej długości zbudowany na wewnętrznym wale wcześniejszych fortyfikacji z epoki żelaza, zakreślający nieregularny w planie obszar zbliżony do pięcioboku z uciętym północno – wschodnim narożnikiem. Od północy i zachodu mur poprzedzały dwa rowy fosy i dwa ziemne wały, natomiast na wschodzie, gdzie zbocze było bardziej strome, pojedynczy rów i wał. Sam mur zapewne nie przekraczał około 3-4,5 metrów wysokości, bowiem przewagę nad ewentualnymi napastnikami powiększał masywny wał na którym został osadzony. Jeśli budowę muru ukończono, to musiał być zwieńczony w koronie przedpiersiem i chodnikiem straży utworzonym na odsadzce (nie było konieczności budowy drewnianego ganku przy tak dużej grubości muru).
We wklęsłym północno – wschodnim odcinku obwarowań usytuowano bramę, flankowaną przez jedną lub dwie czworoboczne wieże, wysunięte w całości przed sąsiednie kurtyny. Prawdopodobnie wiodła ona na niewielki dziedziniec małego podzamcza, lub ewentualnie rodzaj przedbramia wypełniającego północno – wschodni cypel wzgórza. Druga, główna brama, znajdowała się po stronie południowej, gdzie skierowana była w stronę podzamcza wewnętrznego. Umieszczono ją w przyziemiu czworobocznego budynku bramnego, flankowanego przez narożną, czworoboczną wieżę południowo – zachodnią o wymiarach około 8,8 x 9,1 metra. Nie ma pewności czy południowo – wschodni narożnik obwarowań wyposażony był w kolejną czworoboczną wieżę, z pewnością natomiast czworoboczna wieża znajdowała się w długości zachodniego odcinka murów. Kolejna wieża, a właściwie ryzalit bądź wykusz w murze (pozbawiony pomieszczenia w przyziemiu), znajdował się po wschodniej stronie głównej bramy.
Główna budowla mieszkalno – obronna zamku, prostokątny w planie donżon o wymiarach 20 x 12 metrów, wzniesiony został w najwyższym punkcie wzgórza, w południowo – zachodniej części Castell Dinas. Utworzony został z nieregularnych płyt lokalnego czerwonego piaskowca, niezbyt starannie obrobionego na powierzchni, bez widocznego zamiaru regularnego układania. Donżon otoczony był własnym murem, który obejmował obszar wielkości około 30 x 24 metrów i wydzielał wąskie międzymurze, a także niewielki, górny dziedziniec południowo – zachodni. Do tegoż dziedzińca prowadziła brama z podzamcza, chroniony był on też wspomnianą narożną wieżą południowo – zachodnią oraz zachodnią, stanowił więc istotne miejsce zamku. Od wschodu zamknięty był donżonem oraz prostokątnym budynkiem między czołową kurtyną muru a donżonem. Przypuszczalnie budynek ten pełni rolę reprezentacyjne auli (ang. hall). Na większym dziedzińcu zamku górnego znajdowała się studnia oraz co najmniej jeden budynek, zapewne tworzący zaplecze gospodarcze zamku.
Stan obecny
Najwyżej usytuowany walijski zamek nie zachował się do czasów współczesnych. Czytelne pozostają jedynie ziemne wały i przekopy, wykonane w epoce żelaza i ponownie przystosowane do użycia w średniowieczu. Jedyny kamienny relikt muru przetrwał w północnej części założenia. Jest to około 4 metrowej wysokości pozostałość kurtyny i czworobocznej wieży flankującej bramę. Niski mur w południowej i wschodniej części założenia to współczesna, nie przewiązana zaprawą konstrukcja oddzielająca pastwiska, częściowo biegnąca po linii pierwotnego muru obronnego.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Davis P.R., Forgotten Castles of Wales and the Marches, Eardisley 2021.
Haslam R., The buildings of Wales. Powys (Montgomeryshire, Radnorshire, Breconshire), London 1979.
Kay R.E., Castell Dinas, Parish of Talgarth, Brecknockshire, „Brycheiniog”, Vol. 10/1964.
Salter M., The castles of Mid Wales, Malvern 2001.