Historia
Domostwo Tŷ Mawr wzniesione zostało około 1460 roku, kiedy to ścięto drewno do utworzenia jego więźby dachowej. Prawdopodobnie zbudowane zostało przez bogatą, ale nieposiadającą tytułów szlacheckich rodzinę rycerską (ang. gentry), podległą lordom Powis. W okresie tym głównym właścicielem ziemskim na terenie parafii Castle Caereinion w okręgu Trefnant, w skład których wchodziło Tŷ Mawr, była rodzina Lloyd, wywodząca się od niejakiego Alo ap Rhiwallona. Jako że Tŷ Mawr wyróżniało się okazałością pośród ówczesnych okolicznych gospodarstw, to przypuszczalnie właśnie członkowie tego rodu ufundowali późnośredniowieczny dom, przy czym powstał on na miejscu starszej siedziby mieszkalnej, użytkowanej już od XII/XIII wieku.
Pod koniec XVI wieku, a następnie w drugiej ćwierci XVII wieku, dom został częściowo przebudowany, celem poprawy warunków mieszkalnych i zwiększenia prywatności, kosztem reprezentacyjności głównego pomieszczenia. Wpierw utworzono piętro z dodatkowymi pomieszczeniami, później zaś zainstalowano szachulcowy kaptur nad początkowo otwartym paleniskiem. Kolejna przebudowa z późnych lat XVII wieku była bardziej znacząca, gdyż doprowadziła do utworzenia nowych ścian wzdłużnych domu i jego niewielkiego zwężenia. W okresie tym domostwo prawdopodobnie utraciło już na znaczeniu. Wpierw mogło zostać oddane w dzierżawę, a następnie przed połową XVII wieku mogło odpaść z majątku zadłużonych Lloydów.
W 1719 roku majątek Tŷ Mawr został po raz pierwszy odnotowany w przekazach pisemnych, w zapisie testamentowym niejakiego Lewisa Thomasa of Cwm. Potomkowie Lewisa Thomasa i ich dzierżawcy wykorzystywali budynek do celów mieszkalnych aż do drugiej połowy XIX stulecia, kiedy to został opuszczony i przekształcony w stodołę, co doprowadziło zabytkową budowlę do złego stanu i całkowitego upadku pierwotnego statusu. Odkrycie średniowiecznego zabytku nastąpiło dopiero w latach 70-tych XX wieku, za sprawą badaczy Petera Smitha i Cecila Vaughana, dzięki czemu w latach 90-tych można było przeprowadzić renowację budynku i przywrócić mu w dużym stopniu pierwotny wygląd.
Architektura
Tŷ Mawr wzniesiono na planie wydłużonego prostokąta o długości 17,5 metra i szerokości 8,5 metra, w konstrukcji szachulcowej na kamiennej podmurówce. Był to duży, pięcioprzęsłowy dom, przykryty czterospadowym dachem z kalenicą sięgającą wysokości 7,6 metra. Jako że budynek usytuowano na lekko opadającym stoku, podmurówka musiała być wyższa w części południowej, by wyrównać poziom przyziemia. Zewnętrzne elewacje stanowiły duże prostokątne panele, utworzone z kładzionych równolegle i prostopadle do siebie belek, między którymi wypełnienie stanowiła glina wymieszana z sieczką. W części paneli umieszczone były czworoboczne okna, być może pierwotnie wypełnione szprosami i zamykane okiennicami. Wejście do budynku umieszczono w dwóch ścianach wzdłużnych, naprzeciwko siebie, przy czym głównym prawdopodobnie było zachodnie.
Wnętrze budynku podzielono na cztery części, zasadniczo w układzie jednotraktowym. Od strony północnej mieściło się wąskie pomieszczenie o długości jedynie 3,2 metra, zapewne rozdzielone lżejszą przegrodą na dwie przestrzenie, gdyż dostępne dwoma wejściami (w XVI wieku ponad nimi stropem wydzielono mieszkalne piętro, być może założone na miejscu starszego piętra z XV wieku). Następnie znajdowała się duża, otwarta na więźbę dachową dwuprzęsłowa aula (ang. hall) o wymiarach około 8,2 x 6,4 metra. Z tą reprezentacyjną salą od południa sąsiadował poprzeczny przelotowy korytarz, również otwarty na więźbę dachową, skomunikowany na obu krańcach z wejściami do domostwa. Aula wraz z korytarzem zajmowała nieco ponad połową przyziemia całego domu, wyrażając chęć ukazania statusu i przestronności siedziby, bardziej okazałej od wewnątrz niż z zewnątrz. Południową część domostwa zajmowało kolejne pomieszczenie, utworzone w najdłuższym w całym domu pojedynczym przęśle o 4,6 metrach długości. Prawdopodobnie pierwotnie służyło ono celom gospodarczym, jako schronienie dla zwierząt (ang. byre). Nad nim znajdowało się jeszcze poddasze, dostępne za pomocą drewnianych schodów z korytarza.
Konstrukcja dachu nad większością budynku była bardzo prosta, złożona z krokwi i równoległych do kalenicy płatwi, przy czym tych ostatnich brakowało w dolnej części więźby dachowej. Wiatrownice, czyli deski ukośnie mocowane do krokwi, celem usztywnienia i wzmocnienia konstrukcji, nietypowo były całkowicie proste. Jedyną dekorację zastosowano w trzecim wiązarze od północy, gdzie profilowane zastrzały między jętkami utworzyły ostrołuczne motywy. Brak mocowań przy krokwiach wskazywałby, że dach pokryty był strzechą. Minimalną ilość dekoracji rekompensowała wysoka jakość konstrukcji dachowej, cechującej się małą liczbą fazowanych złączeń na zakładkę, zamiast których stosowano łączenia czopowe i krzyżowe. Od XVI wieku nieco bardziej skomplikowane zadaszenie funkcjonowało nad północną częścią budynku, przykrytą odtąd osobnym dachem czterospadowym z krótszymi połaciami. Zmianę tą wprowadzono zapewne w związku z chęcią wstawienia dużych okien na piętrze północnego przęsła.
Więźbę nad aulą rozpięto na szerokości 7,5 metra. Jej dwa północne przęsła oddziałała od trzeciego przęsła (tworzącego korytarz wejściowy) para drewnianych, wielobocznych słupów z jętkami i zastrzałami tworzącymi półkoliste arkady. Pomiędzy słupami a ścianami wzdłużnymi mogły być utworzone ozdobne przegrody, przypuszczalnie dekorowane prześwitami w formie czwórliści, część środkowa natomiast (pomiędzy dwoma słupami) otwarta była na korytarz wejściowy. Dwa północne przęsła auli rozdzielone były inaczej, na całej szerokości budynku, bez środkowych słupów. Ogrzewanie auli pierwotnie zapewniało otwarte palenisko umieszczone pośrodku pomieszczenia, z którego dym musiał wydobywać się przez lufcik w dachu (zostało ono przekształcono w kominek na początku XVII wieku, kiedy to utworzono jego murowaną tylną ścianę i szachulcowy kaptur z kominem, poprowadzonym pod lekkim skosem). Główny stół znajdować się musiał w północnej części auli, gdzie zamiast zwyczajowego podestu, efekt podwyższenia nadawało nachylenie stoku.
Stan obecny
Domostwo na skutek prac renowacyjnych i rekonstrukcyjnych z lat 90-tych XX wieku przywrócone zostało do stanu z XV-XVII wieku. Od strony zewnętrznej szkieletowa konstrukcja musiała być w większości odtworzona, zwłaszcza w ścianach wzdłużnych, choć zachowały się niektóre pierwotne belki w ścianach północnej i południowej. Zrekonstruowane musiały zostać także wszystkie detale z ościeżami okiennymi i drzwiowymi na czele. Przetrwała natomiast oryginalna więźba dachowa, szczególnie cenna nad dawną aulą. Zwiedzanie domostwa jest możliwe, ale po wcześniejszym umówieniu wizyty.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Borne P., Dixon P., Tŷ-mawr, Castle Caereinion: building recording and analysis, „Montgomeryshire Collections”, 89/2001.
Britnell W.J., Dixon P., Archaeological excavations at Tŷ-mawr, Castle Caereinion, „Montgomeryshire Collections”, 89/2001.
Chapman M., Tŷ-mawr, Castle Caereinion: a history of ownership and tenancy, „Montgomeryshire Collections”, 89/2001.
Haslam R., The buildings of Wales. Powys (Montgomeryshire, Radnorshire, Breconshire), London 1979.
Smith P., Houses of the Welsh Countryside. A Study in Historical Geography, London 1988.