Cardiff – zamek

Historia

   Średniowieczny zamek w Cardiff (Caerdyf) został wzniesiony na miejscu rzymskiego fortu z I wieku n.e., który strzegł ówczesnej granicy, w trakcie podboju celtyckiego plemienia Sylurów. Gdy rzymska granica przesunęła się na zachód, fortyfikacje stały się mniej potrzebne i zostały zastąpione dwoma mniejszymi obiektami obronnymi na północ od pierwotnego miejsca. W połowie III wieku w obliczu zagrożenia najazdami piratów irlandzkich, Rzymianie wznieśli kolejny, czwarty fort, którego pozostałości zostały później włączone w zamek. Fort prawdopodobnie obsadzony był garnizonem przynajmniej do końca IV lub początku V wieku ale nie wiadomo kiedy ostatecznie go porzucono.
   Pod koniec lat 60-tych XI wieku rozpoczął się normański podbój południowej Walii. Postępy najeźdźców naznaczone były budową zamków, często na terenach dawnych rzymskich budowli. Ich ponowne wykorzystanie oznaczało znaczne oszczędności czasu, pieniędzy, a zwłaszcza materiału budowlanego. Zamek w Cardiff został wzniesiony przez króla Wilhelma Zdobywcę w 1081 roku w trakcie jego powrotu z St Davids, lub w 1091 roku przez Roberta Fitz Hamona, earla Gloucester i członka świty króla, po pokonaniu Iestyna ap Gwrgana, ostatniego niepodległego rodzimego władcy Glamorgan. Przez następne lata stał się głównym ośrodkiem panowania Roberta nad regionem. Cardiff było wówczas położone blisko morza, co rozwiązywało problem zaopatrzenia, było także dobrze chronione przez rzeki Taff i Rhymney, oraz kontrolowało starą rzymską drogę biegnącą wzdłuż wybrzeża.
   Robert Fitz Hamon zginął w wyniku pobitewnych obrażeń w 1107 roku, a jego córka i dziedziczka, Mabel, wyszła za mąż za Roberta, nieślubnego syna króla angielskiego Henryka I. Król podarował Robertowi hrabiostwo (earldom) Gloucester i uczynił go lordem Glamorgan. Nowy pan zamku na prośbę króla Henryka uwięził w swej twierdzy drugiego księcia Normandii i starszego brata króla, również Roberta, który przebywał na zamku wbrew swej woli od 1126 do śmierci w 1134 roku. O
koło 1140 roku Robert, earl Gloucester dokonał przebudowy centralnej części zamku z drewnianej na murowaną, zapewne z powodu mających parę lat wcześniej buntów Walijczyków.
   Robert zmarł w 1147 roku, a jego następcą został jego syn William. W 1158 roku został on uprowadzony z Cardiff wraz z żoną i synem, po zaskakującym nocnym ataku na zamek oddziału Ifora Bacha, lorda Senghenydd. Ostatecznie zostali oni wyzwoleni, lecz gdy William umarł w 1183 roku nie miał męskiego spadkobiercy. Zamek przeszedł wówczas na księcia i późniejszego króla Jana, poprzez zaręczenie z córką Williama, Isabel. W 1217 roku Cardiff otrzymał Gilbert de Clare, syn siostry Isabel. Zamek stanowił odtąd ważną siedzibę rodową de Clare w południowej Walii, chociaż członkowie rodziny woleli mieszkać raczej w swoich zamkach w Clare i Tonbridge.
Syn Gilberta, Ryszard de Clare, szósty earl Gloucester, pod koniec XIII wieku rozpoczął kolejne prace budowlane mające podnieść obronność zamku. Mogły one być spowodowane zagrożeniem ze strony wrogiego walijskiego księcia Llywelyna ap Gruffudda.

   Wnuk Ryszarda, ostatni dziedzic rodu, Gilbert de Clare, ósmy earl Gloucester, zmarł w bitwie pod Bannockburn w 1314 roku, a zamek otrzymał Hugo Despenser, faworyt króla Edwarda II. Słabe zbiory i surowe rządy Despenserów wywołały bunt walijski pod wodzą Llywelyna Brena w 1316 roku. Po jego upadku, dwa lata później, Llywelyn został powieszony, rozciągnięty i poćwiartowany na zamku w Cardiff. Egzekucja wzbudziła wiele krytyki, zarówno ze strony angielskiej jak i walijskiej. Szukając kozła ofiarnego, w 1321 roku Hugo aresztował sir Williama Fleminga, najpierw zatrzymując go w Czarnej Wieży zamku Cardiff, a następnie wykonując egzekucję. Wkrótce po tym wybuchł konflikt między Despenserami i innymi earlami marchii, w trakcie którego zamek został zdobyty i złupiony. Ostatecznie Despenserowie odzyskali Cardiff w 1322 roku i zachowali go do końca stulecia, pomimo egzekucji Hugo Despensera za zdradę w 1326 roku.
   W 1401 roku w północnej Walii wybuchł bunt pod przewodnictwem Owaina Glyndŵra, szybko rozprzestrzeniając się na resztę kraju. W 1404 roku miasto Cardiff i zamek zostały zdobyte i spalone przez rebeliantów. Wściekłość ataku była w pewnym stopniu spowodowana nienawiścią, wciąż odczuwaną przez Walijczyków przeciwko Despenserom za zamordowanie Llewelyna Brena. Mimo początkowych sukcesów, po kilku latach powstanie Glyndŵra zostało stłumione, a w chwili kapitulacji w 1415 roku wszystkie utracone zamki były już odzyskane.
   Nowy etap historii zamku rozpoczął się gdy dziedziczka, Isabel Despenser, poślubiła w 1411 roku Ryszarda Beauchampa, earla Worcester, a następnie po jego śmierci, w 1423 roku kuzyna Ryszarda de Beauchampa, earla Warwick. W trakcie ich panowania zamek rozrósł się o nowe późnogotyckie zabudowania rezydencjonalne po stronie południowo – zachodniej. Po śmierci ich syna w 1444, a zwłaszcza w trakcie rozpoczętej w 1455 roku Wojny Dwóch Róż tytuł lorda Glamorgan oraz kontrola nad Cardiff często się zmieniały. Jako że wszyscy posiadacze zamku należeli do czołowych rodów królestwa, nie mieszkali oni w Cardiff ani nie inwestowali w naprawy zamku, który stopniowo zaczął podupadać.
   W połowie XVI wieku kontrolę nad zamkiem przejął William Herbert, członek jednej z najpotężniejszych średniowiecznych rodzin w Anglii. Podczas angielskiej wojny domowej ród Herbertów stanął po stronie króla Karola I, oferując mu schronienie na zamku w lecie 1645 roku. W trakcie walk warownia przechodziła z rąk do rąk, lecz unikała większych zniszczeń. Ostatecznie została zajęta przez wojska Cromwella, który w odróżnieniu od wielu innych walijskich zamków, nie nakazał jego zniszczenia. Po wojnie Herbertowie byli w stanie dokonać niezbędnych napraw zamku, jednak zaczęli spędzać coraz więcej czasu poza nim, a w 1776 roku ostatnia spadkobierczyni, Charlotte Jane, przekazała majątek swojemu mężowi Johnowi Stuartowi. John Crichton-Stuart, drugi markiz Bute, a następnie jego sukcesor, trzeci markiz Bute wraz z synem, dokonali w XIX i na początku XX wieku gruntownej przebudowy zamku, przez co otrzymał on w dużej części charakter neogotyckiej, wiktoriańskiej rezydencji.

Architektura

   Zamek usytuowano na wschodnim brzegu rzeki Taff, w pobliżu jej ujścia na południu do Kanału Bristolskiego. W XI wieku był on budowlą typu motte and bailey z donżonem umieszczonym na ziemnym kopcu o wysokości około 12 metrów, otoczonym drewnianą palisadą i 9 metrowej szerokości fosą u podnóża kopca. Kopiec był jednym z największych jakie wzniesiono na terenie Walii. Ponadto Normanowie wykorzystali stare, zniszczone rzymskie mury jako podstawę zewnętrznego obwodu zamku, kopiąc rowy obronne i wznosząc wał ziemny o 8 metrowej wysokości. Powstał w ten sposób zewnętrzny obwód obwarowań na planie kwadratu, obejmujący obszar 3,34 ha (około 200 x 180 metrów). Średniowieczni budowniczowie nie wykorzystali jedynie 18 wielobocznych baszt z czasów rzymskich, z których pierwotnie po dwie flankowały bramę północną i południową. Wewnątrz teren zamku został dodatkowo podzielony palisadą, a od XII wieku kamiennym murem o grubości 1,8 metra, na mniejszy dziedziniec wewnętrzny po stronie zachodniej i większy dziedziniec zewnętrzny na wschodzie (zamek górny i dolny). Na południe od zamku rozwinęła się średniowieczna osada, a następnie miasto, ufortyfikowane kamiennym murem w XIII wieku.
   Około 1140 roku dokonano przebudowy drewnianego donżonu. Szczyt kopca obwiedziono wówczas wielobocznie załamanym, kamiennym murem o 9 metrach wysokości i grubości 1,7 metra (shell keep), wydzielającym dziedziniec o średnicy około 24 metrów. Wzniesiono także kamienny mur po południowej i zachodniej stronie zamku górnego. Na pozostałych dwóch kierunkach rozległe podzamcze (zamek dolny) ochraniały wówczas jeszcze obwarowania drewniano – ziemne.
   Pod koniec XIII i na początku XIV wieku, w czasach panowania nad zamkiem rodziny de Clare, zbudowano w połowie kurtyny południowej tzw. Czarną Wieżę, flankującą pobliską bramę wjazdową do zamku. Wieża ta otrzymała w planie wymiary 8,6 x 8,6 metrów i około 18 metrów wysokości do poziomu przedpiersia z krenelażem. Pomieściła ona sklepione przyziemie  i trzy górne kondygnacje, początkowo osiągane przez zewnętrzne drewniane schody, a od XV wieku za pomocą wielobocznej wieżyczki komunikacyjnej.


   W XIII lub XIV wieku p
rzebudowano także północne i wschodnie zewnętrzne drewniano – ziemne obwarowania na kamienny mur. Po wjeździe na dolny dziedziniec przez południową bramę, przy Czarnej Wieży, by osiągnąć zamek górny, trzeba było przedostać się przez kolejną bramę w poprzecznym murze wewnętrznym, flankowaną przez dwie wzniesione wówczas wieże czworoboczne, usytuowane również w długości muru poprzecznego, który łączył donżon z Czarną Wieżą na południu. Na zamku dolnym znajdowały się stałe kwatery dla rycerzy z Glamorgan oraz ich stajennych i zbrojnych, podczas ich okresów służby garnizonowej. Zamek górny najpewniej wypełniony był zabudową mieszkalną i gospodarczą wyższej szlachty oraz właścicieli zamku.
   Na terenie donżonu około 1300 roku wzniesione zostało nowe skrzydło mieszkalne z aulą, przylegające do wewnętrznej strony murów w południowo – wschodniej części małego dziedzińca, oraz poligonalną wieżę bramną, która stanęła na skraju południowego stoku kopca. Wjazd do niej utworzył z czasem nietypową, długą szyję poprowadzoną w dół kopca poprzez fosę, równolegle do poprzecznego muru rozdzielającego zamek górny i dolny. Południowy kraniec przejazdu bramnego zamykany był broną oraz wrotami które można było blokować ryglem. W XV wieku po zachodniej stronie szyi bramnej donżonu wzniesiono smukłą wieloboczną wieżyczkę mieszczącą studnię.
   W 1430 roku, w okresie panowania na zamku rodu Beauchamp, bramę południową wzmocniono kolejną wieżą, flankującą przejazd od strony wschodniej (Czarna Wieża zlokalizowana była po zachodniej stronie przejazdu). W latach 1425-1439 skonstruowano nowe zabudowania w południowo – zachodniej części zamku, oraz przyległą do nich od zachodu ośmioboczną wieżę o średnicy 7 metrów, zaopatrzoną w machikuły osadzone na wysokości około 23 metrów. Wieża miała wydatne ostrogi – przypory w dolnych partiach, charakterystyczne dla rejonu południowej Walii. Po stronie zachodniej stykała się z miejskim murem obronnym, który obiegał zlokalizowane na południu Cardiff i łączył się z obwarowaniami zamku w południowo – wschodnim narożniku. Zabudowania południowo – zachodnie mieściły gospodarcze przyziemie oraz dwie górne kondygnacje reprezentacyjno – mieszkalne. Ich charakterystycznym elementem była fasada wschodnia, skierowana w stronę dziedzińca czterema wielobocznymi wieżyczkami – ryzalitami. Trzy z nich przepruto dużymi ostrołucznymi oknami tworząc wykusze okienne, czwarta natomiast pomieściła spiralną klatkę schodową łączącą wszystkie trzy kondygnacje. W XVI wieku na południe od XV-wiecznej wieży wielobocznej wzniesiono kolejną, tym razem czworoboczną wieżę o długości boków 6 metrów, także wysuniętą poza obwód obronny w stronę przekopu.

Stan obecny

   Zamek przetrwał do czasów współczesnych w bardzo dobrym stanie, lecz niestety duża jego część została gruntownie przebudowana w XIX wieku. Największe zmiany dotknęły południowo – zachodnie skrzydło, którego jednak rdzeń wciąż zawiera oryginalne XV-wieczne mury i wśród którego ukryta jest poligonalna wieża Beauchampa z XV wieku. Spore zmiany przeszedł zewnętrzny mur obwodowy, którego baszty po wschodniej stronie oraz brama północna, stylizowana na rzymską, są także dodatkiem nowożytnym. Część oryginalnego muru rzymskiego jest widoczna jedynie w dolnych partiach na stronie południowej, w pobliżu głównego wejścia. Najciekawszym elementem jest tam zachowana Czarna Wieża wraz z drugą wieżą z XV wieku po stronie zachodniej. Wieża po stronie wschodniej od bramy jest już budowlą XIX-wieczną. Nad wnętrzem zamku dominuje natomiast kopiec z normańskim donżonem, jednym z najlepiej zachowanych na terenie Wielkiej Brytanii, lecz niestety bez niezachowanej zabudowy wewnętrznej.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Kenyon J., The medieval castles of Wales, Cardiff 2010.
Lindsay E., The castles of Wales, London 1998.
Salter M., The castles of Gwent, Glamorgan & Gower, Malvern 2002.

Strona internetowa cardiffcastle.com, History.