Caerphilly – zamek

Historia

     Zamek Caerphilly został wzniesiony w drugiej połowie XIII wieku przez Gilberta de Clare, hrabiego Gloucester i Hertford, jednego z najważniejszych możnowładców w czasach panowania króla Henryka III i jego następcy Edwarda I. Jego budowa wiązała się z anglo-normańską ekspansją w południowej Walii. Zadanie opanowania regionu Glamorgan zostało przekazane hrabiom Gloucester w 1093 roku, a przez cały XII i początek XIII wieku trwały walki pomiędzy anglo-normańskimi lordami a lokalnymi walijskimi władcami. Potężna rodzina de Clare zdobyła hrabiostwo w 1217 roku i kontynuowała próbę podbicia regionu Glamorgan. Gilbert de Clare odziedziczył rodzinne ziemie w 1263  roku, w momencie gdy narastał chaos wojny domowej w Anglii, pomiędzy Henrykiem III i zbuntowanymi baronami. W 1265 roku walijski władca Llywelyn ap Gruffudd sprzymierzył się z frakcją baronialną w Anglii, by rozszerzyć swą władzę w Glamorgan. Gilbert de Clare sprzymierzył się z kolei z Henrykiem III przeciwko zbuntowanym baronom i Llywelynowi. Bunt baronów został zmiażdżony pomiędzy 1266 a 1267 rokiem, pozostawiając Gilbertowi swobodę w ekspansji na północ, ze swej głównej siedziby w Cardiff. W 1268  roku de Clare zaczął budować zamek w Caerphilly, aby móc kontrolować swe nowe zdobycze. Zamek ulokowano w dolinie Rhymney, w sąsiedztwie dawnego rzymskiego fortu. Pracom narzucono bardzo szybkie tempo. Architekt zamku i dokładny koszt budowy nie są znane, ale współczesne szacunki sugerują, że kosztował tyle samo co zamek w Conwy czy Caernarfon, może nawet 19 000 funtów, co stanowiło wówczas ogromną sumę. W 1270 roku Llywelyn ap Gruffudd zaatakował plac budowy, paląc zmagazynowane materiały i niedokończoną konstrukcję. W następnym roku de Clare kontynuował prace przy zamku, musiał jednak przyjąć mediację królewską w sporze z Llywelynem i wpuścić do Caerphilly dwóch biskupów: Rogera de Meylanda i Godfreya Giffarda. Już jednak na początku 1272 roku ludzie Gilberta wyrzucili mediatorów i przejęli kontrolę nad zamkiem, a budowa była kontynuowana. W 1276 roku syn Henryka, król Edward I, w wyniku sporu z Llywelynem zaatakował i pozbawił go władzy w południowej Walii, a w 1282 druga kampania Edwarda zakończyła się śmiercią Llwelyna i upadkiem niezależnej walijskiej władzy.
     W 1294 roku przeciwko angielskim rządom zbuntował się Madog ap Llywelyn. W Glamorgan miejscowym walkom powstańczym przewodził Morgan ap Maredudd, wydziedziczony przez Gilberta de Clare w 1270 roku, liczył on na odzyskanie swoich ziem. Morgan zaatakował Caerphilly, paląc połowę miasta, lecz nie zdołał zdobyć zamku. W 1295 roku Edward I przeprowadził kampanię pacyfikacyjną w północnej Walii, a de Clare zaatakował siły Morgana w Glamorgan, odzyskując utracone tereny i pokonując przeciwnika. De Clare zmarł pod koniec 1295 roku, pozostawiając zamek Caerphilly wraz z małym miastem w dobrym stanie.
     Syn Gilberta, także zwany Gilbertem de Clare, odziedziczył zamek, lecz zginął walcząc w bitwie pod Bannockburn w 1314 roku, gdy był jeszcze młody. Opiekę nad rodowymi ziemiami przejęła angielska Korona, ale zanim podjęto decyzje w sprawie dziedziczenia, wybuchła kolejna rewolta w Glamorgan. Z powodu działań królewskich zarządców, w 1316 roku rebelię podniósł Llywelyn Bren, atakując zamek Caerphilly. Warownia wytrzymała atak, ale miasto zostało zniszczone, a bunt się rozprzestrzenił. Dopiero wysłana królewska armia, pokonała Brena w bitwie pod Caerphilly Mountain i zniosła walijskie oblężenie zamku.

     W 1317 roku król Edward II ustanowił dziedzicem Glamorgan i Caerphilly Eleonorę de Clare, która poślubiła królewskiego faworyta Hugona le Despenser. Ten wykorzystał swoją relację z królem, aby rozszerzyć władzę w całym regionie, przejmując ziemie w południowej Walii. Zatrudnił także mistrza Thomasa de la Bataile’a i Williama Hurleya do powiększenia Wielkiej Sali na zamku. W 1326 roku żona Edwarda, Izabela Francuska, obaliła władzę, zmuszając króla i Hugona do ucieczki na zachód. Para pozostawała w Caerphilly od końca października do początku listopada, a następnie  uciekła przed nadchodzącymi siłami Izabeli. W imieniu królowej zamek obległ William La Zouche. Caerphilly broniło się do marca 1327 roku, kiedy to 130 osobowy garnizon poddał się.
     W 1416 roku zamek przez małżeństwa Izabeli le Despenser przeszedł wpierw na Ryszarda de Beauchamp, hrabiego Worcester, a następnie na drugiego męża, Ryszarda Beauchamp, hrabiego Warwick. Izabela i jej drugi mąż dużo inwestowali w zamek, przeprowadzając naprawy i czyniąc go główną rezydencją w regionie. W 1449 roku zamek przeszedł na Ryszarda Neville’a, a w 1486 roku przejął go Jasper Tudor, hrabia Pembroke. Od tego momentu warownia zaczęła podupadać, w XVI wieku była już w ruinie, a otaczająca go woda przekształciła się w bagna. W 1583 roku zamek został wynajęty przez Thomasa Lewisa, który rozpoczął jego rozbiórkę, by powiększyć swój dom.
    Gdy w 1642 roku wybuchła angielska wojna domowa, w pobliżu zamku Caerphilly wybudowano szaniec lub mały fort. Nie ma pewności, czy wzniosły go siły rojalistyczne, czy armia parlamentu, która okupowała te tereny podczas ostatnich miesięcy wojny w marcu 1646. Nie jest również pewne, czy zamek został celowo rozebrany przez Parlament, aby zapobiec jego przyszłemu wykorzystaniu przez rojalistów. Chociaż w XVIII wieku doszło do zawalenia się kilku wież, prawdopodobnie było to jednak wynikiem uszkodzeń spowodowanych przez osunięcie, a nie przez wcześniejsze celowe działania.
    Pierwsze kroki ochronne podjął markiz Bute, John Stuart, który posiadał zamkowe  ruiny pod koniec XVIII wieku. Prace kontynuował jego prawnuk, John Crichton-Stuart, który odnowił i zadaszył wielką salę w latach 70-tych XIX wieku. Czwarty markiz, John Crichton-Stuart w latach 1928-1939 zlecił projekt kompleksowej renowacji zamku. Odbudowano m.in. wschodnią bramę i parę baszt. Rozpoczęto także prace nad ponownym zalaniem terenów wokół zamku i wyburzono domy przesłaniające zabytek. W 1950 roku piąty markiz Bute przekazał zamek Caerphilly państwu.

Architektura

     Zamek główny został wzniesiony z piaskowca, na planie czworoboku z czterema cylindrycznymi wieżami, umieszczonymi po jednej w każdym rogu. Wjazd prowadził od strony wschodniej i zachodniej przez potężne bramy, z których każda uformowana była z dwóch półokrągłych baszt, chroniących znajdujący się między nimi przejazd. Od strony dziedzińca bramy zaopatrzone były w dwie wieżyczki komunikacyjne, umożliwiające wejście na ich szczyt. Posiadały one system obrony zarówno zewnętrznej, jak i wewnętrznej, na wypadek przedarcia się przeciwnika w innym miejscu. W ich wnętrzu znajdowały się także pomieszczenia mieszkalne, w wewnętrznej bramie wschodniej zapewne służące zamkowemu konstablowi i jego rodzinie. Bramy zewnętrznego pasa fortyfikacji zamku głównego były podobne, tylko niższe, nie posiadały także tylnich wieżyczek komunikacyjnych. Zewnętrzny pas obwarowań obiegał cały zamek górny, przyjmując w narożach półkoliste kształty. Caerphilly był pierwszym koncentrycznym zamkiem w Wielkiej Brytanii, poprzedzającym o kilka lat słynny program koncentrycznych zamków Edwarda I w północnej Walii.
     Na wewnętrznym dziedzińcu, przy południowej kurtynie muru, znajdował się budynek Wielkiej Sali oraz dwutraktowy budynek z prywatnymi komnatami pana zamku w narożu południowo – zachodnim. W średniowieczu Wielka Sala była podzielona drewnianymi parawanami, upiększona kolorowymi dekoracjami i  ogrzewana przez duży, centralnie położony kominek. Do dziś przetrwały niektóre średniowieczne rzeźbione wsporniki w kształcie męskich i żeńskich głów, prawdopodobnie przedstawiające dwór królewski z lat dwudziestych XIV wieku. Na wschód od Wielkiej Sali znajdowała się kaplica zamkowa, umieszczona nad maślarnią i spiżarnią. Kolejne budowle wzniesiono na terenie południowego międzymurza. Była to potężna podkowiasta wieża, budynek łączący Wielką Salę z zewnętrznym murem obronnym nad jeziorem, czyli tzw. Galeria Braosa, oraz prostokątny budynek kuchni zamkowej, tuż obok wieży południowo – wschodniej.
    Za wyspą centralną znajdowała się wyspa zachodnia, połączona od północnego – zachodu przez bramę i most zwodzony ze stałym lądem oraz przez drugi most zwodzony na wschodzie z zamkiem głównym. Wyspa w języku walijskim nazywa się Y Weringaer lub Caer y Werin, co oznacza “fort ludowy”, mogła być więc używana jako schronienie dla ludności z miasta Caerphilly. Na północny-zachód od wyspy znajdował się dawny fort rzymski, obejmujący około 1,2 ha.

    Wjazd na teren wschodniej wyspy możliwy był przez główną bramę od strony wschodniej. Składała się ona z dwóch baszt wzmocnionych na dole wydatnymi ostrogami, które chroniły położony między nimi przejazd. Brama posiadała dwa mosty zwodzone i wysunięte przedbramie.
Po północnej stronie wyspy znajdowała się zapora północna, chroniona trzema potężnymi basztami oraz mniejsza brama. Zapora południowa była masywną budowlą o długości 152 metrów, zakończoną wielkim murem z przyporami. Obok niej znajdował się młyn zamkowy. Zapora południowa kończyła się na tzw. Wieży Feltona, kwadratowej fortyfikacji mającej chronić śluzy i regulującej poziomy wody. Na południowym skraju wzniesiono podkowiastą basztę i prowadzącą do miasta bramę, zwaną Wieżą Giffarda. Była to również konstrukcja dwubasztowa z przejazdem pośrodku i mostem zwodzonym oraz dodatkowo długą szyją przedbramia.
     Wodna strefa obrony w Caerphilly była prawie na pewno inspirowana przez zabezpieczenia w Kenilworth, gdzie powstał podobny zestaw sztucznych jezior i zapór. Gilbert de Clare walczył podczas oblężenia Kenilworth w 1266 roku i widział je na własne oczy. Zabezpieczenia wodne Caerphilly stanowiły szczególną ochronę przed podkopami, które były jednym z najgroźniejszych i skutecznych sposobów zdobywania zamków.

Stan obecny

     Otoczone rozległymi sztucznymi jeziorami i zajmujący olbrzymi obszar około 12 ha, Caerphilly  jest obecnie drugim co do wielkości zamkiem w Wielkiej Brytanii. Słynie on między innymi z powodu świetnie zachowanego systemu średniowiecznych zapór i śluz, które wraz z obwarowaniami na wyspie wschodniej zachowały się praktycznie w całości. W całkiem dobrym stanie przetrwał również zamek główny. Do czasów współczesnych przetrwały lub zostały zrekonstruowane wszystkie cztery bramy, dwie z czterech wież narożnych oraz trzecia uszkodzona i przechylona. Podziwiać można ponownie zadaszoną Wielką Salę oraz pozostające w stanie ruiny, lecz wciąż czytelne zabudowania południowego międzymurza i budynek prywatnych komnat pana zamku.
    Zamek udostępniony jest do zwiedzania w okresie od 1 marca do 30 czerwca codziennie od godziny 9.30 do 17.00, w okresie od 1 lipca do 31 sierpnia codziennie od 9.30 do 18.00, w okresie od 1 września do 31 października codziennie od 9.30 do 17.00 oraz od 1 listopada do 28 lutego od poniedziałku do soboty w godzinach 10.00-16.00.

jeśli zwiedziłeś  powyższy zabytek, oceń:
[rate]

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego