Caerphilly – zamek

Historia

   Zamek Caerphilly został wzniesiony w drugiej połowie XIII wieku przez Gilberta de Clare, hrabiego Gloucester i Hertford, jednego z najważniejszych możnowładców w czasach panowania króla Henryka III i jego następcy Edwarda I. Jego budowa wiązała się z anglo-normańską ekspansją w południowej Walii. Zadanie opanowania regionu Glamorgan zostało przekazane hrabiom Gloucester w 1093 roku, a przez cały XII i początek XIII wieku trwały walki pomiędzy anglo-normańskimi lordami a lokalnymi walijskimi władcami. Potężna rodzina de Clare zdobyła hrabiostwo w 1217 roku i kontynuowała próbę podbicia regionu Glamorgan. Gilbert de Clare odziedziczył rodzinne ziemie w 1263  roku, w momencie gdy narastał chaos wojny domowej w Anglii, pomiędzy Henrykiem III i zbuntowanymi baronami. W 1265 roku walijski władca Llywelyn ap Gruffudd sprzymierzył się z frakcją baronialną w Anglii, by rozszerzyć swą władzę w Glamorgan. Gilbert de Clare sprzymierzył się z kolei z Henrykiem III przeciwko zbuntowanym baronom i Llywelynowi. Bunt baronów został zmiażdżony pomiędzy 1266 a 1267 rokiem, pozostawiając Gilbertowi swobodę w ekspansji na północ, ze swej głównej siedziby w Cardiff. W 1268  roku de Clare zaczął budować zamek w Caerphilly, aby móc kontrolować swe nowe zdobycze. Zamek ulokowano w dolinie Rhymney, w sąsiedztwie dawnego rzymskiego fortu. Pracom narzucono bardzo szybkie tempo. Architekt zamku i dokładny koszt budowy nie są znane, ale współczesne szacunki sugerują, że kosztował tyle samo co zamek w Conwy czy Caernarfon, może nawet 19 000 funtów, co stanowiło wówczas ogromną sumę. W 1270 roku Llywelyn ap Gruffudd zaatakował plac budowy, paląc zmagazynowane materiały i niedokończoną konstrukcję. W następnym roku de Clare kontynuował prace przy zamku, musiał jednak przyjąć mediację królewską w sporze z Llywelynem i wpuścić do Caerphilly dwóch biskupów: Rogera de Meylanda i Godfreya Giffarda. Już jednak na początku 1272 roku ludzie Gilberta wyrzucili mediatorów i przejęli kontrolę nad zamkiem, a budowa była kontynuowana. W 1276 roku syn Henryka, król Edward I, w wyniku sporu z Llywelynem zaatakował i pozbawił go władzy w południowej Walii, a w 1282 druga kampania Edwarda zakończyła się śmiercią Llwelyna i upadkiem niezależnej walijskiej władzy.
   W 1294 roku przeciwko angielskim rządom zbuntował się Madog ap Llywelyn. W Glamorgan miejscowym walkom powstańczym przewodził Morgan ap Maredudd, wydziedziczony przez Gilberta de Clare w 1270 roku, liczył on na odzyskanie swoich ziem. Morgan zaatakował Caerphilly, paląc połowę miasta, lecz nie zdołał zdobyć zamku. W 1295 roku Edward I przeprowadził kampanię pacyfikacyjną w północnej Walii, a de Clare zaatakował siły Morgana w Glamorgan, odzyskując utracone tereny i pokonując przeciwnika. De Clare zmarł pod koniec 1295 roku, pozostawiając zamek Caerphilly wraz z małym miastem w dobrym stanie.
   Syn Gilberta, także zwany Gilbertem de Clare, odziedziczył zamek, lecz zginął walcząc w bitwie pod Bannockburn w 1314 roku, gdy był jeszcze młody. Opiekę nad rodowymi ziemiami przejęła angielska Korona, ale zanim podjęto decyzje w sprawie dziedziczenia, wybuchła kolejna rewolta w Glamorgan. Z powodu działań królewskich zarządców, w 1316 roku rebelię podniósł Llywelyn Bren, atakując zamek Caerphilly. Warownia wytrzymała atak, ale miasto zostało zniszczone, a bunt się rozprzestrzenił. Dopiero wysłana królewska armia, pokonała Brena w bitwie pod Caerphilly Mountain i zniosła walijskie oblężenie zamku.

   W 1317 roku król Edward II ustanowił dziedzicem Glamorgan i Caerphilly Eleonorę de Clare, która poślubiła królewskiego faworyta Hugona le Despenser. Ten wykorzystał swoją relację z królem, aby rozszerzyć władzę w całym regionie, przejmując ziemie w południowej Walii. Zatrudnił także mistrza Thomasa de la Bataile’a i Williama Hurleya do powiększenia Wielkiej Sali na zamku. W 1326 roku żona Edwarda, Izabela Francuska, obaliła władzę, zmuszając króla i Hugona do ucieczki na zachód. Para pozostawała w Caerphilly od końca października do początku listopada, a następnie  uciekła przed nadchodzącymi siłami Izabeli. W imieniu królowej zamek obległ William La Zouche. Caerphilly broniło się do marca 1327 roku, kiedy to 130 osobowy garnizon poddał się.
   W 1416 roku zamek przez małżeństwa Izabeli le Despenser przeszedł wpierw na Ryszarda de Beauchamp, hrabiego Worcester, a następnie na drugiego męża, Ryszarda Beauchamp, hrabiego Warwick. Izabela i jej drugi mąż dużo inwestowali w zamek, przeprowadzając naprawy i czyniąc go główną rezydencją w regionie. W 1449 roku zamek przeszedł na Ryszarda Neville’a, a w 1486 roku przejął go Jasper Tudor, hrabia Pembroke. Od tego momentu warownia zaczęła podupadać, w XVI wieku była już w ruinie, a otaczająca go woda przekształciła się w bagna. W 1583 roku zamek został wynajęty przez Thomasa Lewisa, który rozpoczął jego rozbiórkę, by powiększyć swój dom.
   Gdy w 1642 roku wybuchła angielska wojna domowa, w pobliżu zamku Caerphilly wybudowano szaniec lub mały fort. Nie ma pewności, czy wzniosły go siły rojalistyczne, czy armia parlamentu, która okupowała te tereny podczas ostatnich miesięcy wojny w marcu 1646. Nie jest również pewne, czy zamek został celowo rozebrany przez Parlament, aby zapobiec jego przyszłemu wykorzystaniu przez rojalistów. Chociaż w XVIII wieku doszło do zawalenia się kilku wież, prawdopodobnie było to jednak wynikiem uszkodzeń spowodowanych przez osunięcie, a nie przez wcześniejsze celowe działania.
   Pierwsze kroki ochronne podjął markiz Bute, John Stuart, który posiadał zamkowe  ruiny pod koniec XVIII wieku. Prace kontynuował jego prawnuk, John Crichton-Stuart, który odnowił i zadaszył wielką salę w latach 70-tych XIX wieku. Czwarty markiz, John Crichton-Stuart w latach 1928-1939 zlecił projekt kompleksowej renowacji zamku. Odbudowano m.in. wschodnią bramę i parę baszt. Rozpoczęto także prace nad ponownym zalaniem terenów wokół zamku i wyburzono domy przesłaniające zabytek. W 1950 roku piąty markiz Bute przekazał zamek Caerphilly państwu.

Architektura

   Zamek główny został wzniesiony z piaskowca, na planie czworoboku z czterema cylindrycznymi wieżami, umieszczonymi po jednej w każdym rogu. Wjazd prowadził od strony wschodniej i zachodniej przez potężne bramy, z których każda uformowana była z dwóch półokrągłych baszt, chroniących znajdujący się między nimi przejazd. Od strony dziedzińca bramy zaopatrzone były w dwie wieżyczki komunikacyjne, umożliwiające wejście na ich szczyt. Posiadały one system obrony zarówno zewnętrznej, jak i wewnętrznej, na wypadek przedarcia się przeciwnika w innym miejscu. W ich wnętrzu znajdowały się także pomieszczenia mieszkalne, w wewnętrznej bramie wschodniej zapewne służące zamkowemu konstablowi i jego rodzinie. Bramy zewnętrznego pasa fortyfikacji zamku głównego były podobne, tylko niższe, nie posiadały także tylnich wieżyczek komunikacyjnych. Zewnętrzny pas obwarowań obiegał cały zamek górny, przyjmując w narożach półkoliste kształty. Caerphilly był pierwszym koncentrycznym zamkiem w Wielkiej Brytanii, poprzedzającym o kilka lat słynny program koncentrycznych zamków Edwarda I w północnej Walii.
   Na wewnętrznym dziedzińcu, przy południowej kurtynie muru, znajdował się budynek Wielkiej Sali oraz dwutraktowy budynek z prywatnymi komnatami pana zamku w narożu południowo – zachodnim. W średniowieczu Wielka Sala była podzielona drewnianymi parawanami, upiększona kolorowymi dekoracjami i  ogrzewana przez duży, centralnie położony kominek. Do dziś przetrwały niektóre średniowieczne rzeźbione wsporniki w kształcie męskich i żeńskich głów, prawdopodobnie przedstawiające dwór królewski z lat dwudziestych XIV wieku. Na wschód od Wielkiej Sali znajdowała się kaplica zamkowa, umieszczona nad spiżarnią. Kolejne budowle wzniesiono na terenie południowego międzymurza. Była to potężna podkowiasta wieża, budynek łączący Wielką Salę z zewnętrznym murem obronnym nad jeziorem, czyli tzw. Galeria Braosa, oraz prostokątny budynek kuchni zamkowej, tuż obok wieży południowo – wschodniej.
   Za wyspą centralną znajdowała się wyspa zachodnia, połączona od północnego – zachodu przez bramę i most zwodzony ze stałym lądem oraz przez drugi most zwodzony na wschodzie z zamkiem głównym. Wyspa w języku walijskim nazywa się Y Weringaer lub Caer y Werin, co oznacza “fort ludowy”, mogła być więc używana jako schronienie dla ludności z miasta Caerphilly. Na północny-zachód od wyspy znajdował się dawny fort rzymski, obejmujący około 1,2 ha.

   Wjazd na teren wschodniej wyspy możliwy był przez główną bramę od strony wschodniej. Składała się ona z dwóch baszt wzmocnionych na dole wydatnymi ostrogami, które chroniły położony między nimi przejazd. Brama posiadała dwa mosty zwodzone i wysunięte przedbramie.
Po północnej stronie wyspy znajdowała się zapora północna, chroniona trzema potężnymi basztami oraz mniejsza brama. Zapora południowa była masywną budowlą o długości 152 metrów, zakończoną wielkim murem z przyporami. Obok niej znajdował się młyn zamkowy. Zapora południowa kończyła się na tzw. Wieży Feltona, kwadratowej fortyfikacji mającej chronić śluzy i regulującej poziomy wody. Na południowym skraju wzniesiono podkowiastą basztę i prowadzącą do miasta bramę, zwaną Wieżą Giffarda. Była to również konstrukcja dwubasztowa z przejazdem pośrodku i mostem zwodzonym oraz dodatkowo długą szyją przedbramia.
   Wodna strefa obrony w Caerphilly była prawie na pewno inspirowana przez zabezpieczenia w Kenilworth, gdzie powstał podobny zestaw sztucznych jezior i zapór. Gilbert de Clare walczył podczas oblężenia Kenilworth w 1266 roku i widział je na własne oczy. Zabezpieczenia wodne Caerphilly stanowiły szczególną ochronę przed podkopami, które były jednym z najgroźniejszych i skutecznych sposobów zdobywania zamków.

Stan obecny

   Otoczone rozległymi sztucznymi jeziorami i zajmujący olbrzymi obszar około 12 ha, Caerphilly  jest obecnie drugim co do wielkości zamkiem w Wielkiej Brytanii. Słynie on między innymi z powodu świetnie zachowanego systemu średniowiecznych zapór i śluz, które wraz z obwarowaniami na wyspie wschodniej zachowały się praktycznie w całości. W całkiem dobrym stanie przetrwał również zamek główny. Do czasów współczesnych przetrwały lub zostały zrekonstruowane wszystkie cztery bramy, dwie z czterech wież narożnych oraz trzecia uszkodzona i przechylona. Podziwiać można ponownie zadaszoną Wielką Salę oraz pozostające w stanie ruiny, lecz wciąż czytelne zabudowania południowego międzymurza i budynek prywatnych komnat pana zamku.
   Zamek udostępniony jest do zwiedzania w okresie od 1 marca do 30 czerwca codziennie od godziny 9.30 do 17.00, w okresie od 1 lipca do 31 sierpnia codziennie od 9.30 do 18.00, w okresie od 1 września do 31 października codziennie od 9.30 do 17.00 oraz od 1 listopada do 28 lutego od poniedziałku do soboty w godzinach 10.00-16.00.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Kenyon J., The medieval castles of Wales, Cardiff 2010.
Strona internetowa castlesfortsbattles.co.uk, Caerphilly Castle.