Caerphilly – zamek

Historia

   Zamek Caerphilly został wzniesiony w drugiej połowie XIII wieku przez Gilberta de Clare, hrabiego Gloucester i Hertford, jednego z najważniejszych możnowładców w czasach panowania króla Henryka III i jego następcy Edwarda I. Jego budowa wiązała się z anglo-normańską ekspansją w południowej Walii. Zadanie opanowania regionu Glamorgan zostało przekazane hrabiom Gloucester w 1093 roku, a przez cały XII i początek XIII wieku trwały walki pomiędzy anglo-normańskimi lordami a lokalnymi walijskimi władcami. Potężna rodzina de Clare zdobyła hrabiostwo w 1217 roku i kontynuowała próbę podbicia regionu Glamorgan. Gilbert de Clare odziedziczył rodzinne ziemie w 1263  roku, w momencie gdy narastał chaos wojny domowej w Anglii, pomiędzy Henrykiem III i zbuntowanymi baronami. W 1265 roku walijski władca Llywelyn ap Gruffudd sprzymierzył się z frakcją baronialną w Anglii, by rozszerzyć swą władzę w Glamorgan. Gilbert de Clare sprzymierzył się z kolei z Henrykiem III przeciwko zbuntowanym baronom i Llywelynowi. Bunt baronów został zmiażdżony pomiędzy 1266 a 1267 rokiem, pozostawiając Gilbertowi swobodę w ekspansji na północ, ze swej głównej siedziby w Cardiff. W 1268  roku de Clare zaczął budować zamek w Caerphilly, aby móc kontrolować swe nowe zdobycze. Zamek ulokowano w dolinie Rhymney, w sąsiedztwie dawnego rzymskiego fortu. Pracom narzucono bardzo szybkie tempo. Architekt zamku i dokładny koszt budowy nie są znane, ale współczesne szacunki sugerują, że kosztował tyle samo co zamek w Conwy czy Caernarfon, może nawet 19 000 funtów, co stanowiło wówczas ogromną sumę. W 1270 roku Llywelyn ap Gruffudd zaatakował plac budowy, paląc zmagazynowane materiały i niedokończoną konstrukcję. W następnym roku de Clare kontynuował prace przy zamku, musiał jednak przyjąć mediację królewską w sporze z Llywelynem i wpuścić do Caerphilly dwóch biskupów: Rogera de Meylanda i Godfreya Giffarda. Już jednak na początku 1272 roku ludzie Gilberta wyrzucili mediatorów i przejęli kontrolę nad zamkiem, a budowa była kontynuowana. W 1276 roku syn Henryka, król Edward I, w wyniku sporu z Llywelynem zaatakował i pozbawił go władzy w południowej Walii, a w 1282 druga kampania Edwarda zakończyła się śmiercią Llywelyna i upadkiem niezależnej walijskiej władzy.
   W 1294 roku przeciwko angielskim rządom zbuntował się Madog ap Llywelyn. W Glamorgan miejscowym walkom powstańczym przewodził Morgan ap Maredudd, wydziedziczony przez Gilberta de Clare w 1270 roku, liczył on na odzyskanie swoich ziem. Morgan zaatakował Caerphilly, paląc połowę miasta, lecz nie zdołał zdobyć zamku. W 1295 roku Edward I przeprowadził kampanię pacyfikacyjną w północnej Walii, a de Clare zaatakował siły Morgana w Glamorgan, odzyskując utracone tereny i pokonując przeciwnika. De Clare zmarł pod koniec 1295 roku, pozostawiając zamek Caerphilly wraz z małym miastem w dobrym stanie.
   Syn Gilberta, także zwany Gilbertem de Clare, odziedziczył zamek, lecz zginął walcząc w bitwie pod Bannockburn w 1314 roku, gdy był jeszcze młody. Opiekę nad rodowymi ziemiami przejęła angielska Korona, ale zanim podjęto decyzje w sprawie dziedziczenia, wybuchła kolejna rewolta w Glamorgan. Z powodu działań królewskich zarządców, w 1316 roku rebelię podniósł walijski szlachcic Llywelyn Bren, syn Gruffuda ap Rhysa. Jego oddziały w sile aż 10 tysięcy ludzi obległy Caerphilly, biorąc w niewolę przebywającego akurat poza obwarowaniami zarządcę zamku Williama de Berkerolles. Pomimo tego warownia wytrzymała atak, ale miasto i pobliskie młyny zostały zniszczone, a bunt się rozprzestrzenił. Dopiero wysłana królewska armia, pokonała Brena w bitwie pod Caerphilly Mountain i zniosła walijskie oblężenie zamku. Jedyne uszkodzenia na zamku odniosła brama południowa i jej zwodzony most.

   W 1317 roku król Edward II ustanowił dziedzicem Glamorgan i Caerphilly Eleonorę de Clare, która poślubiła królewskiego faworyta Hugona le Despenser. Ten wykorzystał swoją dobrą relację z królem, aby rozszerzyć władzę w całym regionie, przejmując ziemie w południowej Walii. Zatrudnił także mistrza Thomasa de la Bataile’a i Williama Hurleya do powiększenia wielkiej sali na zamku. W 1326 roku żona Edwarda, Izabela Francuska wraz ze swym kochankiem Rogerem Mortimerem, obaliła znienawidzoną władzę Despenserów, zmuszając króla i Hugona do ucieczki na zachód. Para pozostawała w Caerphilly od końca października do początku listopada, a następnie  uciekła przed nadchodzącymi siłami Izabeli. W imieniu królowej zamek obległ William La Zouche, obrońcami dowodził natomiast Sir John de Felton oraz Hugon Despenser młodszy. Caerphilly broniło się do marca 1327 roku, kiedy to 130 osobowy garnizon poddał się w zamian za gwarancję darowania życia Despensera. Z okazji kapitulacji zamku sporządzono dokładny inwentarz, dzięki czemu wiadomo, iż w jego magazynach znajdowało się wówczas 800 drzewców kopii, 14 duńskich toporów,  1130 bełtów do kuszy oraz 118 kwart pszenicy, 118 kwart fasoli, 78 tusz wołów, 280 tusz baraniny, 72 szynki, 1800 dorszy. Dobra wartości 13 tysięcy funtów musiały być załadowane na aż 26 beczek oraz dodatkową dużą beczkę o wartości tysiąca funtów należącą do Despensera.
   W 1416 roku zamek przez małżeństwa Izabeli le Despenser przeszedł wpierw na Ryszarda de Beauchamp, hrabiego Worcester, a następnie na drugiego męża, Ryszarda Beauchamp, hrabiego Warwick. Izabela i jej drugi mąż dużo inwestowali w zamek, przeprowadzając naprawy i czyniąc go główną rezydencją w regionie. W 1449 roku zamek przeszedł na Ryszarda Neville’a, a w 1486 roku przejął go Jasper Tudor, hrabia Pembroke. Od tego momentu warownia zaczęła podupadać. W XVI wieku była już w ruinie, a otaczająca go woda przekształciła się w bagna. W 1583 roku zamek został wynajęty przez Thomasa Lewisa, który rozpoczął jego rozbiórkę, by powiększyć swój dom.
   Gdy w 1642 roku wybuchła angielska wojna domowa, w pobliżu zamku Caerphilly wybudowano szaniec lub mały fort. Nie ma pewności, czy wzniosły go siły rojalistyczne, czy armia Parlamentu, która okupowała te tereny podczas ostatnich miesięcy wojny w marcu 1646. Nie jest również pewne, czy zamek został celowo rozebrany przez Parlament, aby zapobiec jego przyszłemu wykorzystaniu przez rojalistów. Chociaż w XVIII wieku doszło do zawalenia się kilku wież, prawdopodobnie było to jednak wynikiem uszkodzeń spowodowanych przez osunięcie, a nie przez wcześniejsze celowe działania.
   Pierwsze kroki ochronne podjął markiz Bute, John Stuart, który posiadał zamkowe  ruiny pod koniec XVIII wieku. Prace kontynuował jego prawnuk, John Crichton-Stuart, który odnowił i zadaszył wielką salę w latach 70-tych XIX wieku. Czwarty markiz, John Crichton-Stuart w latach 1928-1939 zlecił projekt kompleksowej renowacji zamku. Odbudowano m.in. wschodnią bramę i parę baszt. Rozpoczęto także prace nad ponownym zalaniem terenów wokół zamku i wyburzono domy przesłaniające zabytek. W 1950 roku piąty markiz Bute przekazał zamek Caerphilly państwu.

Architektura

   Rdzeń zamku został wzniesiony z piaskowca, na planie czworoboku z czterema cylindrycznymi wieżami, umieszczonymi po jednej w każdym rogu. Wjazd prowadził od strony wschodniej i zachodniej przez potężne bramy, z których każda uformowana była z dwóch półokrągłych baszt, chroniących znajdujący się między nimi przejazd. Posiadały one system obrony zarówno zewnętrznej, jak i wewnętrznej (od strony dziedzińca), na wypadek przedarcia się przeciwnika w innym miejscu, który czynił z nich samodzielne dzieła obronne. W ich wnętrzu znajdowały się także pomieszczenia mieszkalne, w wewnętrznej bramie wschodniej zapewne służące zamkowemu konstablowi i jego rodzinie. Dzięki temu przypominały bardziej masywne donżony, niż typowe bramy wjazdowe (mogły być wzorowane na bardzo podobnych bramach zamku  Tonbridge w Anglii, poprzedzały natomiast bramy w słynnych zamkach Edwarda I w Harlech, czy Beaumaris).
   Przejazd wewnętrznej bramy wschodniej zamykany był dwoma ciężkimi wrotami oraz dwoma bronami. Z każdej baszty w przyziemiu w stronę fosy skierowany był otwór strzelczy, a w sklepieniu przejazdu umieszczono górne otwory strzelcze tzw. mordownie. Jedyny dostęp do wewnętrznych pomieszczeń prowadził przez boczne portale w centralnym przejeździe, lecz trzeba było przebyć do nich jeden z zestawu wrót i brony (bliższy dziedzińca lub bliższy międzymurza). Od strony dziedzińca brama zaopatrzona była w dwie wieżyczki komunikacyjne, umożliwiające wejście na jej szczyt. Umieszczone obok nich pomieszczenia w przyziemiu oświetlane były niedużymi oknami ze zwieńczeniami w formie trójliści. Prawdopodobnie służyły one strażnikom. Dwa pomieszczenia na piętrze miały podobną formę, lecz wyższy standard – zaopatrzono je w kominki. Pomiędzy nimi środkowa izba, nieco wyżej umieszczona z powodu sklepionego przejazdu bramnego,  mieściła mechanizmy bron oraz mordownie. Od strony dziedzińca, pod oknem umieszczono także kanał wylotowy, zapewne służący do ostrzału napastników lub gaszenia podkładanych przez nich pożarów. Boczne pomieszczenia piętra skomunikowane były również z chodnikiem obronnym na przyległych murach, przy czym każdy z tych portali chroniony był broną. W pobliżu krótki korytarz prowadził do latryn z ujściami w zewnętrznych narożnikach bramy. Większość drugiego piętra zajmowała główna sala mieszkalna bramy, oświetlana dwoma dużymi, dwudzielnymi oknami ostrołukowymi, pomiędzy którymi znajdował się kominek. Okna te umieszczono w głębokich niszach z bocznymi ławami. U góry zastosowano otwartą więźbę dachową, czyniącą z komnaty przestronną, imponującą salę. W południowej części drugiego piętra znajdował się mała sklepiona izba, dostępna ze spiralnej klatki schodowej. Mogło to być małe oratorium lub kaplica, ewentualnie schowek na kosztowności, z którego przez nieduże okno obserwować można było poniżej główną komnatę.
   Wygląd obu bram wewnętrznego obwodu był bardzo podobny, lecz istniały też różnice. Brama zachodnia  w odróżnieniu od wschodniej posiadała wewnątrz dół z mostem zwodzonym. Miała także dwie brony, ale już tylko pojedyncze wrota. Kolejną różnicą były sklepione pomieszczenia w przyziemiu, dostępne nie z przejazdu bramnego, lecz od strony dziedzińca. Brama zachodnia posiadała tylko dwie kondygnacje z pięcioprzęsłową więźbą dachową na górnym, mieszkalnym piętrze.
   Bramy zewnętrznego pasa fortyfikacji zamku głównego były podobne, tylko niższe, nie posiadały także tylnych wieżyczek komunikacyjnych. Początkowo były otwarte od tylnej strony, by uniemożliwić ewentualnym napastnikom schronienie przed ostrzałem z głównego obwodu murów na wypadek ich zdobycia. W późniejszym, spokojniejszym okresie średniowiecza tyły zostały zabudowane by stworzyć dodatkowe pomieszczenia. Ich baszty flankowały centralny przejazd z mostem zwodzonym. Jego wewnętrzna część była opuszczana na wgłębienie w ziemi, a zewnętrzna część podnoszona nad fosą. Zewnętrzny pas obwarowań obiegał cały zamek górny, przyjmując w narożach półkoliste kształty. W jego północnej i południowej kurtynie przepruto także dwie mniejsze furty wodne, umożliwiające mniejszym łodziom przybijanie do obwarowań zamku. Caerphilly był jednym z pierwszych koncentrycznych zamków na wyspach brytyjskich, poprzedzającym o kilka lat słynny program koncentrycznych warowni Edwarda I w północnej Walii.

   Na wewnętrznym dziedzińcu, przy południowej kurtynie muru, znajdował się budynek wielkiej sali oraz dwutraktowy budynek z prywatnymi komnatami pana zamku w narożu południowo – zachodnim. W średniowieczu wielka sala była podzielona drewnianymi parawanami (tworzącymi rodzaj korytarza odgradzającego wejście), upiększona kolorowymi dekoracjami i  ogrzewana przez duży, centralnie położony kominek, umieszczony pomiędzy dwoma parami dużych okien zwieńczonych w łuki typu ośli grzbiet. Wewnątrz ościeża tych okien bogato udekorowano gotyckimi żabkami i profilowano. Otwarta drewniana więźba dachowa o niebagatelnej szerokości 10,6 metra spoczywała na kamiennych służkach złożonych z trzech wałków opartych na przyściennych konsolach. Do dziś przetrwały niektóre z tych wsporników, rzeźbione na kształt męskich i żeńskich głów, prawdopodobnie przedstawiające dwór królewski z lat dwudziestych XIV wieku. Z wielkiej sali dwa portale prowadziły do wschodnich spiżarni, jeden w narożniku poprzez ukośny korytarz w grubości muru obwodowego do kuchni oraz kolejny portal do skrzydła poprzecznego (Galerii Braosa) i dalej do furty wodnej nad jeziorem. By zapewnić bezpieczeństwo zarówno furta jak i portal do sklepionej galerii zamykane były bronami. Po stronie zachodniej wielkiej sali, zapewne na niewielkim podwyższeniu, stał stół przy którym odbywały się uroczystości, uczty i zwyklejsze posiłki. Za nim portal prowadził do prywatnych komnat pana zamku.
   Od zachodu z wielką salą sąsiadowały prywatne komnaty pana zamku, dostępne zarówno z sali oraz bezpośrednio z dziedzińca. Skrzydło to podzielono na każdej kondygnacji na dwa pomieszczenia: większe od strony wielkiej sali i mniejsze w narożniku zamku, skomunikowane z cylindryczną wieżą. Górna, właściwa kondygnacja ogrzewana była kominkami i oświetlana od strony dziedzińca dużymi ostrołukowymi oknami. Wąski korytarz wstawiony pomiędzy pomieszczenia od strony dziedzińca mógł być przeznaczony dla służby, oczekującej na rozkazy mieszkańców głównych komnat.
  
Na wschód od wielkiej sali znajdowała się kaplica zamkowa, umieszczona na piętrze ponad spiżarnią. Dwa pomieszczenia magazynowe na poziomie przyziemia skomunikowane były osobnymi portalami z wielką salą. Jedno z tych pomieszczeń mogło służyć do przechowywania napojów, drugie do składowania jadła. Na piętro wchodziło się po drewnianych schodach bezpośrednio z dziedzińca do przedsionka kaplicy. Nie wiadomo czy był on wykorzystywany do celów sakralnych, czy był pomieszczeniem administracyjno – gospodarczym. Usytuowana za nim (bliżej muru obwodowego) kaplica była wyższa od przedsionka i dzięki temu oświetlana oknami clerestorium o nietypowych pięciobocznych ościerzach. Dodatkowo od wschodu, zza ołtarza padało światło przez duże okno ostrołukowe.
   Kolejne budowle wzniesiono na terenie południowego międzymurza. Była to potężna podkowiasta wieża, poprzeczny budynek łączący wielką salę z zewnętrznym murem obronnym nad jeziorem, mieszczący sklepiony korytarz tzw. Galerię Braosa, oraz prostokątny budynek kuchni zamkowej, tuż obok wieży południowo – wschodniej. Galeria Braosa ponad korytarzem posiadała jeszcze dwie górne kondygnacje, każdą z długim, wąskim pomieszczeniem, zapewne o przeznaczeniu gospodarczym. Wieża podkowiasta  w dolnej kondygnacji posiadała sklepione żebrowo pomieszczenie. Górne pomieszczenia mogło być wykorzystywane do celów mieszkalnych, zwłaszcza w okresie letnim, jako iż nie było zacienione przez zewnętrzne mury obwodowe. W późniejszym okresie wieżę zaadoptowano na browar i kuchnię, umieszczając w jej przyziemiu nisze kominkowe oraz podstawę pod kociołek czy też kadź. Późniejszą budowlą był również prostokątny w planie budynek gospodarczy na wschodnim międzymurzu. Jego podstawa była murowana, górna część była jednak zapewne drewniana.
   Cztery narożne cylindryczne wieże głównego pierścienia murów prawdopodobnie posiadały bardzo podobny wygląd i wewnętrzny układ. Najlepiej zachowana północno – zachodnia dostępna była przez portal w przyziemiu dziedzińca. Wchodziło się nim do sieni ze spiralną klatką schodową po lewej stronie oraz latryną po prawej. Przyziemie było niskie i ciemne, zapewne wykorzystywane jako magazyn i do celów obronnych, gdyż zaopatrzono je w trzy otwory strzelcze. Dwa wyższe piętra zaopatrzono już w kominki i małe okna od strony dziedzińca zamknięte trójliściami. Drugie piętro posiadało także latrynę, natomiast z pierwszego portal prowadził na zadaszony ganek w koronie muru obronnego. Przy wyjściu tym umieszczono podobny otwór, czy też kanał jak przy bramie wschodniej, z wylotem skierowanym centralnie nad portalem wejściowym na parterze.

   Za wyspą centralną znajdowała się wyspa zachodnia, połączona od północnego – zachodu przez bramę i most zwodzony ze stałym lądem oraz przez drugi most zwodzony na wschodzie z zamkiem głównym. Wyspa w języku walijskim nazywa się Y Weringaer lub Caer y Werin, co oznacza “fort ludowy”, mogła być więc używana jako schronienie dla ludności z miasta Caerphilly. Na północny-zachód od wyspy znajdował się dawny fort rzymski, obejmujący około 1,2 ha.
   Wjazd na teren wschodniej wyspy możliwy był przez główną bramę od strony wschodniej. Składała się ona z dwóch baszt, które chroniły położony między nimi przejazd. Baszty u podstawy były czworoboczne, lecz wyżej przechodziły w ostrogi – przypory, które nadawały im kształt połowy ośmioboku. Każda baszta bramna posiadła trzy kondygnacje z otworami strzelczymi, przejazd bramny zabezpieczono natomiast broną, sześcioma górnymi wąskimi otworami strzelczymi tzw. mordowniami oraz umieszczonym wewnątrz przejazdu mostem zwodzonym. Ta wewnętrzna kładka usytuowana była nad kanałem łączącym oba stawy. Sam kanał także zabezpieczono broną, działającą jednak na odwrotnej zasadzie – podniesiona blokowała przejazd a otwierała dolny kanał. Opuszczona otwierała przejazd, a blokowała kanał. Z obu stron korytarza bramnego znajdowały się sklepione pomieszczenia straży, dostępne tylko z przejazdu przez boczne portale. Umieszczone w nich otwory strzelcze pokrywały zasięgiem fosę, wjazd, a także sam przejazd bramny. Kolejny portal z przejazdu prowadził do przybramnego skrzydła zaopatrzonego w klatkę schodową, skomunikowaną z górnymi kondygnacjami bramy. W izbie na pierwszym piętrze znajdował się mechanizm opuszczający główną bronę, a z mniejszego pomieszczenia obok schody prowadziły na chodnik obronny w koronie północnej zapory. Przejście to zabezpieczała zwodzona kładka oraz mniejsza brona, obie podnoszone z wyższego piętra. Kolejne pomieszczenie na piętrze bramy zapewne mieściło kuchnię straży, jako iż zaopatrzone było w kominek i narożny piec. Stamtąd kręcona klatka schodowa prowadziła na górną kondygnację bramy.  W zewnętrznej centralnej niszy powyżej przejazdu dwa kwadratowe otwory mieściły liny lub łańcuch służący do podnoszenia zewnętrznego mostu zwodzonego, prowadzącego na wysunięte, otoczone ze wszystkich stron przez wody fosy przedbramie. Jego ośmioboczna konstrukcja zaopatrzona była w kolejny most zwodzony, łączący zamek ze stałym lądem.

   Po północnej stronie wschodniej wyspy znajdowała się zapora, chroniona trzema potężnymi basztami oraz niższą o jedno piętro i płytszą, ale także dwubasztową bramą. Rolą zapory było utrzymywanie wód północnego jeziora i zapewnianie jego odpowiedniej głębokości. Chroniące ją trzy baszt zostały w całości wysunięte przed lico muru i wzmocnione ostrogami. Co ciekawe za każdą z baszt znajdowały się doły, z których drewniane kładki były w razie zagrożenia usuwane, by odciąć każdą z baszt od chodnika tylnej galerii obronnej. Północną stronę stawu chroniła długa, parokrotnie załamana kurtyna muru, zakończona za zachodzie małą furtą. Prawdopodobnie jej umocnienia czuwały nad ujściem potoku do stawu, kluczowym w utrzymywaniu wodnej bariery.
   Zapora południowa była masywną budowlą o długości 152 metrów, zakończoną wielkim murem z przyporami. Na jej platformie znajdował się młyn wodny służący do mielenia ziarna, napędzany wielkimi kołami poruszanymi przez nurt przepływającej pomiędzy stawami wody. Zaraz obok niego usytuowano nieduże pomieszczenie w budowli o formie czworobocznej wieżyczki, zaopatrzone w latryny z wylotami skierowanymi wprost do fosy. Długie aż na 91 metrów przypory kończyły się na tzw. Wieży Feltona, kwadratowej fortyfikacji mającej chronić śluzy i regulującej poziomy wody. Na południowym skraju wzniesiono podkowiastą basztę chroniącą najbardziej wysuniętą część zapory. Po jej północno – wschodniej stronie znajdowała się prowadząca do miasta brama, zwana Wieżą Giffarda. Była to również konstrukcja dwubasztowa z przejazdem pośrodku i mostem zwodzonym oraz dodatkowo długą szyją przedbramia.
   Wodna strefa obrony w Caerphilly była prawie na pewno inspirowana przez zabezpieczenia w Kenilworth, gdzie powstał podobny zestaw sztucznych jezior i zapór. Gilbert de Clare walczył podczas oblężenia Kenilworth w 1266 roku i widział je na własne oczy. Zabezpieczenia wodne Caerphilly stanowiły ochronę zwłaszcza przed podkopami, które były jednym z najgroźniejszych i skutecznych sposobów zdobywania zamków.

Stan obecny

   Otoczone rozległymi sztucznymi jeziorami i zajmujący olbrzymi obszar około 12 ha, Caerphilly  jest obecnie drugim co do wielkości zamkiem w Wielkiej Brytanii. Słynie on między innymi z powodu świetnie zachowanego systemu średniowiecznych zapór i śluz, które wraz z obwarowaniami na wyspie wschodniej zachowały się praktycznie w całości. W całkiem dobrym stanie przetrwał również zamek główny. Do czasów współczesnych przetrwały lub zostały zrekonstruowane wszystkie cztery bramy, dwie z czterech wież narożnych oraz trzecia uszkodzona i przechylona. Podziwiać można ponownie zadaszoną wielką salę oraz pozostające w stanie ruiny, lecz wciąż czytelne zabudowania południowego międzymurza i budynek prywatnych komnat pana zamku.
   Zamek udostępniony jest do zwiedzania w okresie od 1 marca do 30 czerwca codziennie od godziny 9.30 do 17.00, w okresie od 1 lipca do 31 sierpnia codziennie od 9.30 do 18.00, w okresie od 1 września do 31 października codziennie od 9.30 do 17.00 oraz od 1 listopada do 28 lutego od poniedziałku do soboty w godzinach 10.00-16.00.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Kenyon J., The medieval castles of Wales, Cardiff 2010.
Renn D., Caerphilly Castle, Cardiff 2002.

Strona internetowa castlesfortsbattles.co.uk, Caerphilly Castle.