Caernarfon – zamek

Historia

   Pierwszy średniowieczny, drewniany zamek w Caernarfon został wzniesiony pod koniec XI wieku przez normańskich najeźdźców, którzy podbili tereny północnej Walii. Powstał on z inicjatywy Hugha d’Avranches, hrabiego Chester, jako budowla typu motte and bailey. Walijczycy odzyskali Gwynedd wraz z zamkiem w Caernarfon w 1115 roku. Wszedł on wówczas w posiadanie walijskich książąt, wiadomo iż przebywali w nim od czasu do czasu Llywelyn Wielki, a później Llywelyn ap Gruffudd.
   Po wybuchu wojny angielsko – walijskiej w 1282 roku armia Edwarda I przemaszerowała przez całą północną Walię, zdobywając kolejne punkty oporu i do 1283 roku ostatecznie pokonując walijskiego wodza Dafydda ap Gruffydda. Wkrótce potem Edward nakazał zbudować zamki w Caernarfon, Conwy i Harlech, by utwierdzić angielskie panowanie.
   Prace nad królewskim zamkiem w  Caernarfon, który miał się stać administracyjnym centrum korony angielskiej dla północnej Walii, rozpoczęto w lecie 1283 roku. Początkowa faza budowy, która trwała do 1292 roku, koncentrowała się na zachodniej, południowej i wschodniej części warowni. Północna część początkowo chroniona była przez wielki rów, a także przez wznoszone wraz z zamkiem mury miejskie. Przy budowie pracowały setki robotników, kopiących fosy i fundamenty zamku. Gdy budowa zaczęła wkraczać na teren miasta, domy zostały usunięte, aby umożliwić dalsze prace. Mieszkańcy otrzymali odszkodowania dopiero po upływie trzech lat. Budowę już w lipcu 1283 roku odwiedził król wraz z małżonką, dla których wzniesiono drewniane, tymczasowe budynki. Królewska para doglądała prac przez około miesiąc i pojawiła się w Caernarfon ponownie na Wielkanoc kolejnego roku. Zgodnie z tradycją na zamku urodził się wówczas następca tronu Edward II, od 1301 roku tytułowany księciem Walii.
Do 1292 roku na prace przy zamku wydano ogromną sumę 12 000 funtów.

   W 1294 roku wybuchło walijskie powstanie Madoga ap Llywelyna. Ponieważ Caernarfon było najważniejszym ośrodkiem w Gwynedd i symbolem angielskiej potęgi, stało się jednym z celów buntowników. Siły Madoga opanowały miasto we wrześniu 1294, także nie ukończony zamek z tymczasowymi, drewnianymi fortyfikacjami, został zdobyty. Latem 1295 roku Anglicy odbili Caernarfon i przystąpili do odbudowy, jednak priorytetem były miejskie mury obronne. Prace były nadzorowane przez głównego architekta Edwarda I, Jakuba z Saint George, następnie nadzór nad budową przejął mistrz murarski Walter z Hereford. Do końca 1301 roku wydano kolejne 4,5 tysiąca funtów, koncentrując się tym razem na północnym fragmencie zamku. W 1301 roku nastąpiła trzyletnia przerwa w pracach, spowodowana zapewne prowadzeniem wojny ze Szkocją, lecz już w 1304 roku budowę wznowiono. W 1309 roku zmarł Walter z Hereford, a jego stanowisko mistrza murarskiego przejął bezpośredni podwładny, Henryk Ellerton. Prace kontynuowano do 1330 roku, wydając na zamek i mury miejskie w sumie od 20 do 25 tysięcy funtów. Suma ta była ogromna i przyćmiła wydatki na tak duże zamki jak w Dover czy Château Gaillard. Pomimo tego wiele z planów nigdy nie zostało zrealizowanych. Wewnętrzna strona Bramy Królewskiej i Bramy Królowej pozostały niedokończone, podobnie jak wewnętrzna zabudowa na dziedzińcu zamku.

   Przez kolejne dwa stulecia zamek był stale obsadzony garnizonem, a Caernarfon uznawano za stolicę północnej Walii. Napięcia między Walijczykami i angielskimi zdobywcami doprowadziły do wybuchu powstania Owaina Glyndŵra w latach 1400-1415. Miasto i zamek zostały oblężone w 1401 roku, a w listopadzie tego samego roku rozegrała się w pobliżu nierozstrzygnięta bitwa pod Tuthill. W 1403 i 1404 roku Caernarfon ponownie został oblężony przez wojska walijskie, przy wsparciu sił francuskich, lecz fortyfikacje zamku i miasta zdołały odeprzeć atakujących.  Angielski garnizon zamku liczył wówczas podobno około trzydziestu ludzi.
  
Wstąpienie na angielski tron dynastii Tudorów w 1485 roku zapoczątkowało zmianę sposobu, w jaki traktowano Walię. Tudorowie byli pochodzenia walijskiego, a ich rządy łagodziły wrogość między Walijczykami i Anglikami. W rezultacie rola zamku w Caernarfon została osłabiona i popadł on w zaniedbanie. Na początku XVII wieku większość wież i pomieszczeń pozbawiona była zadaszenia, a wszystkie cenniejsze elementy wyposażenia rozkradziono. Pomimo zniszczeń elementy obronne były na tyle dobre, że ​​podczas angielskiej wojny domowej zamek został obsadzony przez rojalistów. Caernarfon był oblężony trzy razy w czasie wojny. W 1646 roku zamkowym konstablem był John Byron, który poddał warownię siłom parlamentu. Było to ostatnie wydarzenie militarne związane z zamkiem. Chociaż w 1660 roku nakazano go wraz z murami miejskimi rozebrać, prace na szczęście zostały przerwane, a być może nigdy nawet się nie zaczęły. Pomimo ocalenia stan budowli pogarszał się stopniowo, aż do XIX wieku. Dopiero od lat 70-tych XIX wieku rozpoczęto naprawy finansowane przez rząd. Prace nadzorował Llewellyn Turner, który w kilku przypadkach kontrowersyjnie odbudowywał zamek, zamiast zachowywać jego istniejącą kamieniarkę. Odnowione zostały schody, blanki i dachy, a fosa na północ od zamku została oczyszczona z pośredniowiecznych budynków.

Architektura

   Zamek usytuowany został nad brzegiem cieśniny Menai Strait, oddzielającej wyspę Anglesey od walijskiego lądu, na półwyspie uformowanym przez ujście rzeki Seiont i mniejszego strumienia. Plan budowli Edwarda I był w dużej mierze podyktowany ukształtowaniem terenu, w tym także inkorporacją kopca z wcześniejszego zamku normańskiego. Ostatecznie wzniesiono wąską budowlę w kształcie zbliżonym do ósemki, która została podzielona na dwie części: dolny dziedziniec na zachodzie i górny  dziedziniec na wschodzie, uformowane przez krótkie i proste kurtyny murów obwodowych. Podział miał zostać utwierdzony przez szereg wewnętrznych budynków, jednak nie zostały one nigdy ukończone. Zewnętrzną strefę obrony stanowił szeroki przekop oddzielający zamek od miasta i od krótkiej strony wschodniej. W dwóch miejscach, na północnym – zachodzie i północnym – wschodzie, przez fosę poprowadzono mur  miejski z którym bezpośrednio łączyły się obwarowania zamku.
   Mury obronne zostały wzmocnione siedmioma wielokątnymi, częściowo wysuniętymi poza obwód murów głównymi wieżami i dwoma mniejszymi basztami, z których można było prowadzić ostrzał flankowy. Ich szczyty zwieńczono (podobnie jak mury obwodowe) krenelażem z otworem strzelczym przeprutym w co drugim merlonie. Większość wież północnych miała trzy kondygnacje oraz piwnice. Najpotężniejszą z nich była Wieża Orła po zachodniej stronie, zwieńczona trzema wielobocznymi wieżyczkami, które niegdyś na szczycie ozdobione były posągami orłów. Wieża mieściła wielkie pomieszczenia, prawdopodobnie pierwotnie przeznaczone dla Sir Ottona de Grandson, pierwszego namiestnika Walii (Justiciar of North Wales). Jej piwnica stanowiła niejako przedsionek, którym po pokonaniu od strony miasta brony i podwójnych wrót przedostać się mógł każdy przybywający do Caernarfon drogą wodną. Podobnie jak wyższe kondygnacje, miał on formę dziesięcioboku o wymiarach wewnętrznych 9 x 10,5 metra. Dostępny był po schodach z poziomu dziedzińca i skomunikowany także z przyziemiem, prawdopodobnie nigdy nie ukończonych, pomieszczeń przy północnej kurtynie muru (o ich planowanej budowie świadczy umieszczony w murze kominek). Jedyne światło piwnicy wieży zapewniał głęboko rozglifiony pojedynczy otwór strzelczy z niszy którego przejście prowadziło do latryny. Umieszczone były one w grubym aż na 5,4 metra murze wieży. Pomieszczenie przyziemia dostępne było również z poziomu dziedzińca, ogrzewane kominkiem i zwieńczone drewnianym stropem. Przejść z niego można było do małego ośmiobocznego pokoiku, prawdopodobnie prywatnej kaplicy. Główna, lepiej oświetlona komnata znajdowała się na pierwszym piętrze. Posiadała ona także przejście do kolejnej ośmiobocznej kapliczki z pisciną oraz do prostokątnej komory w grubości muru po stronie północnej, błędnie identyfikowanej jako miejsce narodzin syna króla Edwarda. Najwyższa kondygnacja dostępna była cylindryczną klatką schodową, ogrzewana kominkiem i oświetlana parą dwudzielnych okien. Obok znajdowały się dwa prostokątne pomieszczenia w grubości muru po stronie północnej i północno – wschodniej oraz przejście po stronie południowej do latryny.

   Na wschód od Wieży Orlej wzniesiono Wieżę Studzienną, w której jak sama nazwa wskazuje mieściła się zamkowa studnia o głębokości 15 metrów. Dwa wejścia do wieży znajdowały się na poziomie dziedzińca: jedno prowadziło do piwnicy, a drugie do przyziemia. Tam w pobliżu studni umieszczono kamienny zbiornik do którego przelewano wodę ze studni, która następnie kanałami w grubości muru dostarczana była do zamkowej kuchni. Na poziomie piwnicy wieża posiadała bramę wodną, przez którą można było dostarczać z fosy zaopatrzenie do zamku. Jej zabezpieczeniem było dwoje drzwi, brona i tzw. mordownie. Wyższe kondygnacje ogrzewane były kominkami, każda zaopatrzona była również w latrynę dostępną przez korytarz umieszczony w grubości muru. Z poziomu drugiego piętra portal prowadził na chodnik obronny w koronie murów, prowadzący do Wieży Orlej na zachodzie i Bramy Królewskiej po stronie przeciwnej.
  
Dalej na wschód pomiędzy Wieżą Studzienną a Bramą Królewską znajdują się fundamenty kuchni. Ślady po wspornikach sklepiennych i fundamenty murów wskazują iż planowano ją wznieść w całości z kamienia. W jej zachodniej części znajdowały się dwa miejsca na miedziane kotły z paleniskami poniżej. Strzępia w murze obok świadczą iż planowano wznieść sporej wielkości komin, a niszę w murze wykorzystywać można było do składowania naczyń i jedzenia. Usytuowany zaraz obok mały otwór stanowił koniec kanału którym woda spływała wprost ze zbiornika w Wieży Studziennej. Kolejny otwór przeznaczony był na odpływ nieczystości. W środkowej części północnej ściany kuchni znajdowała się kolejna umywalka z kanałem doprowadzającym czystą wodę oraz odpływ ścieku. Znajdowały się one w drugim pomieszczeniu kuchni, zaopatrzonym w duże, poprzecznie umieszczone palenisko i połączonym z zachodnią izbą przez wąskie przejście w grubości muru północnego. Wschodnią część skrzydła stanowiła mniejsza izba, skomunikowana przejściem w murze z mieszkalnym piętrem oraz pomieszczeniami Bramy Królewskiej.
   Mniej więcej pośrodku północnych obwarowań zamku usytuowano potężną, lecz nigdy nie dokończoną, prowadzącą do miasta Bramę Królewską. Była to typowa wówczas budowla z przejazdem bramnym pomiędzy dwoma wielobocznymi, połączonymi basztami. Gdyby została ukończona do jej pokonania potrzeba by przejść zwodzony most, pięć wrót i aż sześć bron oraz przebyć ostry zakręt w prawo w węższy korytarz prowadzący poprzez drugi zwodzony most na dolny dziedziniec. Dodatkową ochronę tego przejazdu bramnego zapewniały otwory strzelcze umieszczone zarówno od czoła bramy, w bocznych ścianach przejazdu oraz w suficie (tzw. mordownie). Na piętrze ponad głównym korytarzem bramnym znajdowało się pomieszczenie z podwójną kamienną pisciną we wschodniej ścianie, które pomimo obsługiwania w nim dwóch bron, służyło zapewne za kaplicę. Prowadzący z niej w grubości muru korytarz łączył się z latryną po lewej stronie. W jego ścianach przebito sześć szczelinowych otworów strzelczych (po trzy w każdej baszcie bramnej), przy czym ich rozwidlony układ pozwalał prowadzić ostrzał przez dwukrotnie większą liczbę strzelców. Powyżej kaplicy i dwóch wielobocznych pomieszczeń w basztach, planowano wybudować dużą komnatę o długości 18 metrów. Jej oświetlenie oprócz szczelinowych otworów strzelniczych zapewniać miały dwa duże dwudzielne ostrołukowe okna.

    Wschodnią stronę Bramy Królewskiej flankowała Wieża Spichrzowa, za którą stanęła wieża północno – wschodnia. Ta ostatnia posiadała jedynie dwie kondygnacje i wyjątkowo otwory strzelcze umieszczone także w krenelażu wieńczącej ją wieżyczki. Chodniki obronne w grubości muru idące od strony południowej kurtyny otaczały północną część wieży, lecz tutaj się urywały i nie były już prowadzone w północnych murach zamku. Było to spowodowane powstaniem tej części zamku w późniejszej fazie budowy po 1295 roku, kiedy to korytarze obronne postanowiono umieścić już jedynie w koronie murów. Wieża Spichrzowa podobna była do Studziennej. Otrzymała ośmioboczny kształt, cztery kondygnacje i zwieńczenie w postaci wielobocznej wieżyczki. W przyziemiu posiadała ukryty w grubości muru korytarz prowadzący do komory ze studnią. Na poziomie drugiego piętra wieży zastosowano podobny układ otworów strzelczych jak w Bramie Królewskiej, o rozwidleniu pozwalającym prowadzić ostrzał trzem strzelcom z jednego zewnętrznego otworu.
   Na południe od wieży  północno – wschodniej w kurtynie muru umieszczono smukłą wieżyczkę strażniczą z zachowanymi w krenelażu otworami pod mocowanie drewnianych osłon dla kuszników, a dalej Bramę Królowej z której po wysokim moście można było wydostać się bezpośrednio na tereny podmiejskie. Usytuowano ją na niewielkim wzniesieniu, które jest pozostałością po XI-wiecznym kopcu pierwszego, normańskiego zamku i które prawdopodobnie zadecydowało o nadaniu nietypowej zewnętrznej elewacji bramy. Pierwotnie prowadziła do niej kamienna rampa oraz zwodzony most, zamykający centralnie usytuowany przejazd bramny. W jego wnętrzu umieszczono dół do którego opuszczano przeciwwagę mostu w momencie jego podnoszenia. Ochronę zapewniała również brona oraz sześć otworów strzelczych w sklepieniu, a dalsze wrota i bronę planowano umieścić w niezrealizowanej części bramy po stronie dziedzińca. Na poziomie przyziemia każda z dwóch baszt bramnych mieściła nieregularne pomieszczenia dla straży lub odźwiernych, natomiast na piętrze istniało połączenie galerii obronnych w murze po stronie północnej i południowej.
   W południowo – wschodniej części wzniesiono mniejszą Wieżę Cysternianą, posiadającą na dachu wykuty w kamieniu zbiornik gromadzący wodę deszczową. Jej nadmiar odprowadzany był kanałami w grubości murów do wylotu w Bramie Królowej. Po stronie zachodniej wzniesiono Czarną Wieżę, która podobnie jak wcześniejsza nie posiadała wejścia z poziomu dziedzińca. W jej wnętrzu umieszczono nad sobą jedynie dwa małe, dziesięcioboczne pomieszczenia z dostępem do paru mniejszych komór. Niższa wysokość spowodowana była zbudowaniem na dawnym kopcu zamku normańskiego. Kręcona klatka schodowa w północno – zachodniej części wieży łączyła piętra i zapewniała dostęp na dach i do wieńczącej go wieżyczki. Na dachu umieszczono również kolejny otwór ze schodami, jedyny taki na całym zamku, co świadczyć może, iż pierwotnie planowano podwyższyć wieżę o jeszcze jedną kondygnację.

   Obronę południowego, środkowego odcinka zapewniała Wieża Szambelana (Skarbca), zwieńczona zrekonstruowaną wieżyczką i posiadająca jedyny zachowany komin. Nieco mniejsza od głównych wież zamku mieściła trzy ośmioboczne pomieszczenia o średnicy 6,7 metra oraz mniejsze prostokątne komory, z których ta na pierwszym piętrze była kaplicą. Na pierwszym i drugim piętrze w grubości muru od strony zewnętrznej (południowej) obiegał ją korytarz zapewniający nieprzerwaną komunikację obronnych galerii wzdłuż większości obwodu murów zamku. Niewielkie załamanie w połowie muru prowadzącego do Czarnej Wieży spowodowane było przekraczaniem linii, gdzie niegdyś znajdował się przekop pierwotnego, normańskiego zamku.
   Na zachód od Wieży Szambelana usytuowano  Wieżę Królowej, w średniowieczu nazywaną Wieżą Chorągwi. Skomunikowana była ona chodnikami obronnymi na dwóch poziomach z Wieżą Orlą, przy czym dolny planowano umieścić w grubości muru kurtyny. W przeciwnym kierunku dostać się można było chodnikiem w koronie muru oraz niższą galerią obronną aż do Bramy Królowej. Obie wieże, Orla i Królowej, posiadały podobny układ i grubość ścian, lecz Wieża Królowej miała tylko trzy kondygnacje. W jej zachodnią część wbudowano spiralną klatkę schodową łączącą wszystkie piętra z poziomem dziedzińca i wystającą w postaci wielobocznej wieżyczki wysoko ponad poziom dachu wieży. Na jej szczycie znajdowała się podstawa pod montowany tam pierwotnie proporzec. Każdą z głównych komnat wieży zaopatrzono w mniejsze, pomocnicze pomieszczenia ukryte w grubości muru, z których najwyższe zapewne było kaplicą.
   Podczas gdy mur obronny i baszty przetrwały w znacznym stopniu nienaruszone, wszystkie budynki znajdujące się wewnątrz zamku zostały zniszczone albo nigdy nie ukończone. Kwatery królewskie miały znajdować się na zamku górnym, dolny mieścił pomieszczenia gospodarcze m.in. kuchnie oraz wielką salę (aulę). Przylegała ona do południowej ściany muru obronnego i miała 30,5 metra długości. Wielkie sale były miejscami obrad, przyjmowania gości, uczt. Gdyby Caernarfon został ukończony zgodnie z planem, byłaby w stanie pomieścić kilkaset osób. Główny stół władcy prawdopodobnie miał być umieszczony po stronie zachodniej, natomiast oddzielone ściankami działowymi spiżarnie po stronie wschodniej. Tam też schody prowadziły w dół do bocznej furty wodnej. Wielka sala skomunikowana była bezpośrednio z Wieżą Szambelana w południowo – wschodnim narożniku.
   Zamek w Caernarfon różni się od innych edwardiańskich zamków w Walii dzięki zastosowaniu różnokolorowych kamieni układanych w pasy i wielokątnych, a nie cylindrycznych baszt. Część naukowców przypuszcza iż jest to ideowe nawiązanie do murów Konstantynopola. Upodobnienie do symbolu potęgi cesarstwa bizantyjskiego miało poświadczać siłę i autorytet fundatora zamku.

Stan obecny

   Zamek w Caernarfon jest jedną z najlepiej zachowanych średniowiecznych warowni, nie tylko na ternie Walii ale i całej Europy. Obecnie zamkiem opiekuje się rządowa agenda Cadw, odpowiedzialna za konserwację i opiekę nad historycznymi budynkami Walii. W 1986 roku Caernarfon zostało wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO w ramach “Zamków i murów miejskich króla Edwarda w Gwynedd” w uznaniu dla jego znaczenia. Niestety zamek w 2015 roku spotkało nieszczęście w postaci budowy na dziedzińcu nowego, szklanego pawilonu, oszpecającego historyczne mury. W zamku mieści się Muzeum Królewskiego Pułku Fusilierów.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Gravett C.,  The Castles of Edward I in Wales 1277-1307, Oxford 2007.

Kenyon J., The medieval castles of Wales, Cardiff 2010.
Taylor A. J., Caernarfon Castle, Cardiff 2004.

Taylor A. J., The Welsh castles of Edward I, London 1986.
Strona internetowa castlesfortsbattles.co.uk, Caernarfon Castle.