Caernarfon – zamek

Historia

   Pierwszy średniowieczny, drewniany zamek w Caernarfon został wzniesiony pod koniec XI wieku przez normańskich najeźdźców, którzy podbili tereny północnej Walii. Powstał on z inicjatywy Hugha d’Avranches, hrabiego Chester, jako budowla typu motte and bailey. Walijczycy odzyskali Gwynedd wraz z zamkiem w Caernarfon w 1115 roku. Wszedł on w posiadanie walijskich książąt, wiadomo iż przebywali w nim od czasu do czasu Llywelyn Wielki, a później Llywelyn ap Gruffudd.
   Po wybuchu wojny angielsko – walijskiej w 1282 roku armia Edwarda I przemaszerowała przez całą północną Walię, zdobywając kolejne punkty oporu i do 1283 roku ostatecznie pokonując walijskiego wodza Dafydda ap Gruffydda. Wkrótce potem Edward nakazał zbudować zamki w Caernarfon, Conwy i Harlech, by utwierdzić angielskie panowanie.
   Prace nad królewskim zamkiem w  Caernarfon, który miał się stać administracyjnym centrum korony angielskiej dla północnej Walii, rozpoczęto w 1283 roku. Początkowa faza budowy, która trwała do 1292 roku, koncentrowała się na zachodniej, południowej i wschodniej części warowni. Północna część początkowo chroniona była przez wielki rów, a także przez wznoszone wraz z zamkiem mury miejskie. Przy budowie pracowały setki robotników, kopiących fosy i fundamenty zamku. Gdy budowa zaczęła wkraczać na teren miasta, domy zostały usunięte, aby umożliwić dalsze prace. Mieszkańcy otrzymali odszkodowania dopiero po upływie trzech lat. Budowę odwiedzał król wraz z małżonką, dla których wzniesiono drewniane, tymczasowe budynki. Zgodnie z tradycją na zamku urodził się następca tronu Edward II, od 1301 roku tytułowany księciem Walii.
Do 1292 roku na prace przy zamku wydano ogromną sumę 12 000 funtów.
   W 1294 roku wybuchło walijskie powstanie Madoga ap Llywelyna. Ponieważ Caernarfon było najważniejszym ośrodkiem w Gwynedd i symbolem angielskiej potęgi, stało się jednym z celów buntowników. Siły Madoga opanowały miasto we wrześniu 1294, także nie ukończony zamek z tymczasowymi, drewnianymi fortyfikacjami, został zdobyty. Latem 1295 roku Anglicy odbili Caernarfon i przystąpili do odbudowy, jednak priorytetem były miejskie mury obronne. Prace były nadzorowane przez głównego architekta Edwarda I, Jakuba z Saint George, następnie nadzór nad budową przejął mistrz murarski Walter z Hereford. Do końca 1301 roku wydano kolejne 4,5 tysiąca funtów, koncentrując się tym razem na północnym fragmencie zamku. Walter zmarł w 1309 roku, a jego stanowisko mistrza murarskiego przejął bezpośredni podwładny, Henryk Ellerton. Budowę kontynuowano do 1330 roku, wydając na zamek i mury miejskie w sumie od 20 do 25 tysięcy funtów. Suma ta była ogromna i przyćmiła wydatki na tak duże zamki jak w Dover czy Château Gaillard. Pomimo tego wiele z planów nigdy nie zostało zrealizowanych. Wewnętrzna strona Bramy Królewskiej i Bramy Królowej pozostały niedokończone, podobnie jak wewnętrzna zabudowa na dziedzińcu zamku.

   Przez kolejne dwa stulecia zamek był stale obsadzony garnizonem, a Caernarfon uznawano za stolicę północnej Walii. Napięcia między Walijczykami i angielskimi zdobywcami doprowadziły do wybuchu powstania Owaina Glyndŵra w latach 1400-1415. Miasto i zamek zostały oblężone w 1401 roku, a w listopadzie tego samego roku rozegrała się w pobliżu nierozstrzygnięta bitwa pod Tuthill. W 1403 i 1404 roku Caernarfon ponownie został oblężony przez wojska walijskie, przy wsparciu sił francuskich, lecz fortyfikacje zamku i miasta zdołały odeprzeć atakujących.  Angielski garnizon zamku liczył wówczas podobno około trzydziestu ludzi.
  
Wstąpienie na angielski tron dynastii Tudorów w 1485 roku zapoczątkowało zmianę sposobu, w jaki traktowano Walię. Tudorowie byli pochodzenia walijskiego, a ich rządy łagodziły wrogość między Walijczykami i Anglikami. W rezultacie rola zamku w Caernarfon została osłabiona i popadł on w zaniedbanie. Na początku XVII wieku większość wież i pomieszczeń pozbawiona była zadaszenia, a wszystkie cenniejsze elementy wyposażenia rozkradziono. Pomimo zniszczeń elementy obronne były na tyle dobre, że ​​podczas angielskiej wojny domowej zamek został obsadzony przez rojalistów. Caernarfon był oblężony trzy razy w czasie wojny. W 1646 roku zamkowym konstablem był John Byron, który poddał warownię siłom parlamentu. Było to ostatnie wydarzenie militarne związane z zamkiem. Chociaż w 1660 roku nakazano go wraz z murami miejskimi rozebrać, prace na szczęście zostały przerwane, a być może nigdy nawet się nie zaczęły. Pomimo ocalenia stan budowli pogarszał się stopniowo, aż do XIX wieku. Dopiero od lat 70-tych XIX wieku rozpoczęto naprawy finansowane przez rząd. Prace nadzorował Llewellyn Turner, który w kilku przypadkach kontrowersyjnie odbudowywał zamek, zamiast zachowywać jego istniejącą kamieniarkę. Odnowione zostały schody, blanki i dachy, a fosa na północ od zamku została oczyszczona z pośredniowiecznych budynków.

Architektura

   Plan zamku Edwarda I był w dużej mierze podyktowany ukształtowaniem terenu, w tym także inkorporacją kopca z wcześniejszej normańskiej budowli. Ostatecznie wzniesiono wąską budowlę w kształcie zbliżonym do ósemki, która została podzielona na dwie części: dolny dziedziniec na zachodzie i górny  dziedziniec na wschodzie. Podział miał zostać utwierdzony przez szereg wewnętrznych budynków, jednak nie zostały one nigdy ukończone.
   Mury obronne zostały wzmocnione siedmioma wielokątnymi głównymi basztami i dwoma mniejszymi, z których można było prowadzić ostrzał flankowy. Ich szczyty zwieńczono krenelażem z otworem strzelczym w co drugim merlonie. Większość baszt północnych miała trzy kondygnacje oraz piwnice. Najpotężniejszą z nich była Baszta Orła po zachodniej stronie, zwieńczona trzema wieżyczkami, które niegdyś posiadały posągi orłów. Baszta zawierała wielkie pomieszczenia i prawdopodobnie została zbudowana dla Sir Ottona de Grandson,  pierwszego namiestnika Walii (Justiciar of North Wales). Na wschód od niej wzniesiono Basztę Studzienną, w której jak sama nazwa wskazuje mieściła się zamkowa studnia o głębokości 15 metrów. Na poziomie piwnicy posiadała ona bramę wodną, przez którą można było dostarczać zaopatrzenie do zamku. Dalej na wschód znajdują się fundamenty kuchni, a następnie potężna, lecz nigdy nie dokończona, Brama Królewska, prowadząca do miasta. Była to typowa wówczas budowla z przejazdem pomiędzy dwoma połączonymi basztami. Jej wschodnią stronę flankuje Baszta Spichrzowa, za którą stanęła baszta północno – wschodnia. Jako jedyna była ona dwukondygnacyjna. Na południe od niej w kurtynie muru umieszczono niewielką wieżyczkę strażniczą, a dalej Bramę Królowej z której po wysokim moście zwodzonym, można było wydostać się bezpośrednio na tereny podmiejskie. Znajduje się ona na niewielkim wzniesieniu, które jest pozostałością po XI-wiecznym kopcu pierwszego, normańskiego zamku. W południowo – wschodniej części wzniesiono mniejszą Basztę Cysternianą. Posiadała ona wykuty w kamieniu zbiornik gromadzący wodę deszczową. Na zachód od niej wzniesiono Czarną Basztę, a obronę południowego, środkowego odcinka zapewniała Baszta Szambelana, zwieńczona zrekonstruowaną wieżyczką i posiadająca jedyny zachowany komin. Na zachód od niej znajduje się, również zwieńczona wieżyczką, Baszta Królowej. W średniowieczu nazywana była ona Basztą Chorągwi.
   Podczas gdy mur obronny i baszty przetrwały w znacznym stopniu nienaruszone, wszystkie budynki znajdujące się wewnątrz zamku zostały zniszczone albo nigdy nie ukończone. Kwatery królewskie miały znajdować się na zamku górnym, dolny mieścił pomieszczenia gospodarcze m.in. kuchnie oraz Wielką Salę. Przylegała ona do południowej ściany muru obronnego i miała 30,5 metra długości. Wielkie sale były miejscami obrad, przyjmowania gości, uczt. Gdyby Caernarfon został ukończony zgodnie z planem, byłaby w stanie pomieścić kilkaset osób.
   Zamek w Caernarfon różni się od innych edwardiańskich zamków w Walii dzięki zastosowaniu różnokolorowych kamieni układanych w pasy i wielokątnych, a nie cylindrycznych baszt. Część naukowców przypuszcza iż jest to ideowe nawiązanie do murów Konstantynopola. Świadome nawiązanie do potęgi cesarstwa bizantyjskiego miało poświadczać potęgę i autorytet fundatora zamku.

Stan obecny

   Zamek w Caernarfon jest jedną z najlepiej zachowanych średniowiecznych warowni, nie tylko na ternie Walii ale i całej Europy. Obecnie zamkiem opiekuje się rządowa agenda Cadw, odpowiedzialna za konserwację i opiekę nad historycznymi budynkami Walii. W 1986 roku Caernarfon zostało wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO w ramach “Zamków i murów miejskich króla Edwarda w Gwynedd” w uznaniu dla jego znaczenia. Niestety zamek w 2015 roku spotkało nieszczęście w postaci budowy na dziedzińcu nowego, szklanego pawilonu, oszpecającego historyczne mury. W zamku mieści się Muzeum Królewskiego Pułku Fusilierów.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Kenyon J., The medieval castles of Wales, Cardiff 2010.
Taylor A. J., The Welsh castles of Edward I, London 1986.
Strona internetowa castlesfortsbattles.co.uk, Caernarfon Castle.