Historia
Pierwsze budowle na wzgórzu w dorzeczu Ely wzniesione zostały w epoce neolitu, kiedy to wczesnorolnicza ludność utworzyła ogrodzenie z rowami (ang. causewayed enclosure), przypuszczalnie wykorzystywane jako miejsce spotkań okolicznych społeczności, centrum obrzędów lub ceremonii religijnych, miejsce wymiany handlowej, albo ewentualnie przestrzeń służącą za zagrodę dla zwierząt. Najwcześniejsze zorganizowane osadnictwo pojawiło się na wzgórzu po dłuższej przerwie, we wczesnej epoce żelaza, około VII–VI wieku p.n.e. Około połowy IV wieku p.n.e. osada została ufortyfikowana pierwszymi solidnymi wałami ziemnymi, w kolejnych stuleciach rozbudowywanymi i modyfikowanymi.
Do I wieku p.n.e. system społeczny, który doprowadził do powstania obronnych osad na wzgórzach zanikł, czy to z powodu zmian w sposobie organizacji wspólnot, zmian gospodarczych, handlowych lub politycznych. Osadnictwo częściowo ustało i możliwe, że Caerau zostało nawet przejściowo opuszczone. Gospodarstwa powróciły na otwartą, bardziej dostępną wieś, przy czym stare grodzisko było w tym czasie zajmowane przez jedno z małych, ale bogatych domostw.
Około I wieku n.e. zasypano jeden z rowów wokół osady, co mogło mieć związek z okresem rzymskiego podboju południowej części Walii. Po krótkiej przerwie, pod koniec I lub na początku II wieku n.e., osada została ponownie zamieszkana przez społeczność łączącą cechy romano-bretańskie. Osadnictwo to związane było z drobną obróbką żelaza, trwającą do połowy IV wieku. Choć pobliska rzymska willa w Ely została w tym czasie opuszczona, obwałowania osady wzdłuż całego obwodu odnowiono. Caerau było w tym czasie dużym i ważnym ośrodkiem, funkcjonującym być może aż do czasu podboju anglo-normańskiego.
W XII wieku na terenie części dawnej osady wzniesiono średniowieczny gródek, a w XIII stuleciu na dawnym majdanie stanął kościół św. Marii. Gródek nie został nigdy odnotowany w przekazach pisemnych. Przypuszczalnie jego zadaniem było kontrolowanie szlaków komunikacyjnych prowadzących do pobliskiego Cardiff oraz nadzorowanie okolicznych osad i terenów rolniczych przez nowych anglo-normańskich właścicieli ziemskich. Funkcjonowanie gródka było prawdopodobnie krótkotrwałe. W miarę umacniania się anglo-normańskiej władzy oraz rozwoju w regionie większych murowanych zamków, jego znaczenie zmalało i został porzucony.
Architektura
Osada zajmowała zachodni kraniec dość rozległego płaskowyżu, wznoszącego się na około 75 metrów n.p.m. Od południa jej ochronę zapewniały zbocza opadające do wąskiej doliny strumienia Bullcroft, natomiast od zachodu i północy stoki obniżały się do nizinnego terenu dorzecza Ely i Taff. Po wschodniej stronie budowniczowie wykorzystali jar z niewielkim strumieniem. W efekcie do obwarowania pozostał trójkątny w planie cypel o wymiarach około 400 x 250 metrów, dłuższą osią zlokalizowany na osi wschód – zachód. Zajmując obszar około 8,8 ha, osada była jedną z największych na terenie późniejszego Glamorgan.
We wczesnej epoce żelaza osadę broniło jedynie lekkie ogrodzenie drewnianej konstrukcji. W stuleciach środkowej epoki żelaza wzniesiono solidne ziemne wały z towarzyszącymi im rowami, po stronie północnej i południowej poprowadzone trzema liniami. Ich całkowita szerokość wahała się od 30 do 40 metrów. Krótka strona wschodnia mogła mieć obwałowania zredukowane do dwóch wałów, o ile kolejne nie zostały splantowane w późniejszym okresie lub zanikły na skutek erozji. W południowej część odcinka wschodniego dwa wały zastąpił pojedynczy, ale dużo masywniejszy wał o wysokości około 10 metrów i szerokości 24 metrów oraz rów fosy, któremu towarzyszył nasyp przeciwskarpy. Odcinek ten różnił się morfologicznie od pozostałej części obwałowań, zapewne pochodził więc z późniejszej fazy funkcjonowania osady.
Wjazd w obręb osady możliwy był co najmniej trzema bramami, choć nie wszystkie musiały funkcjonować w tym samym okresie. Dwie z nich zlokalizowane były w narożnikach zachodnim i południowym, a trzecia mniej więcej pośrodku wschodniego odcinka obwałowań. Mniejsza furta znajdować się jeszcze mogła w północno – wschodnim narożniku osady. W dwóch przypadkach wały przy bramach zakrzywiały się do wnętrza, tworząc przejazdy. Wschodnie wejście było najbardziej rozbudowane, gdyż końce ziemnych umocnień zostały tam bardzo mocno wpuszczone do wnętrza osady, tworząc wydłużony korytarz o długości około 50 metrów. Południowe wejście flankowane było tylko z jednej strony wpuszczeniem do wnętrza wschodniego krańca wału, podczas gdy trzy wały po stronie zachodniej bramy nie zostały zagięte do wnętrza. Brama zachodnia stanowiła najprostszy wjazd w postaci przerwy w trzech liniach wałów.
Najwcześniejsze osadnictwo z epoki żelaza reprezentowane było przez koliste w planie domy w południowej części osady. Były to konstrukcje naziemne, o średnicy prawie 15 metrów, otaczane płytkimi rowami, prawdopodobnie mającymi za zadanie skupiać wodę skapującą z okapów dachów. Około połowy IV wieku p.n.e., kiedy po północnej i południowej stronie wzgórza wzniesiono pierwszy wał ziemny, wewnętrzna organizacja osady uległa zmianie. Okrągłe domy z rowami drenażowymi zostały zastąpione dużymi domami słupowymi, również wznoszonymi na planie koła, które były przebudowywane w tym samym miejscu co najmniej cztery razy. Pełniły one funkcje mieszkalne, podczas gdy jako spichrze wykorzystywano budynki zbudowane na czterech słupach. Do I wieku p.n.e. osadnictwo zmniejszyło się, lecz w południowo – wschodnim narożniku zbudowano owalny, wyznaczony rowem teren o wymiarach 45 x 35 metrów. Możliwe, że była to zamknięta rezydencja rodziny o wyższym statusie.
W okresie średniowiecza, około XII wieku, północno – wschodni narożnik majdanu dawnej osady zajęty został przez owalny pierścień fortyfikacji o wymiarach 35 x 20 metrów. Jego obronę stanowił wał i rów o łącznej szerokości 20 metrów, z luką umożliwiającą wejście od strony południowo – zachodniej. W koronie wału zapewne poprowadzone były obwarowania drewniane w postaci częstokołu lub palisady, za którymi funkcjonował chodnik straży. Nad przejazdem bramnym mógł on mieć formę kładki lub nawet niskiej drewnianej wieży.
Stan obecny
Pozostałościami osady z epoki żelaza są dziś ziemne wały i rowy. Za wyjątkiem północnej części wschodniego odcinka są one gęsto zalesione, ale generalnie dobrze zachowane. Dawny majdan osady w większości pozostaje bez drzew i zabudowań. Jedynie w północno – wschodniej części, w obrębie obwałowań osady obejrzeć można ruiny średniowiecznego kościoła. Po jego północnej stronie czytelne są obwałowania małego gródka średniowiecznego. Wstęp na teren grodziska jest wolny.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Davis O., Sharples N., Excavations at Caerau hillfort, Cardiff, South Wales, 2014. An interim report, [b.m.w.] 2015.
Davis O., Sharples N., Excavations at Caerau Hillfort, Cardiff: Towards a narrative for the hillforts of south-east Wales [w:] Late Prehistoric Fortifications in Europe: Defensive, Symbolic and Territorial Aspects from the Chalcolithic to the Iron Age, Oksford 2020.
Driver T., The Hillforts of Iron Age Wales, Eardisley 2023.
The Royal Commission on Ancient and Historical Monuments in Wales, An Inventory of the Ancient Monuments in Glamorgan, Volume I: Pre-Norman, Part II, London 1976.