Historia
Najstarszy murowany kościół w Cadoxton koło Barry zbudowany został w XII lub XIII wieku. W późniejszym okresie średniowiecza został gruntownie przebudowany i powiększony, nie ma jednak pewności czy nastąpiło to w XIV czy w XV stuleciu. W XV wieku najpewniej powstała wieża kościelna, prawdopodobnie ufundowana przez miejscową rodzinę Andrew. Cała budowla poddana została gruntownej renowacji w 1885 roku, prowadzonej pod nadzorem architekta Johna Price Jonesa.
Architektura
Kościół św. Cadoca zbudowany został na łagodnym zboczu, opadającym ku strumieniowi po stronie północnej i zachodniej. W najstarszej murowanej formie przypuszczalnie był prostą budowlą salową na planie prostokąta, bezwieżową, przykrytą pojedynczym dachem dwuspadowym, nie posiadającą jeszcze wyodrębnionego zewnętrznie z bryły prezbiterium. Oświetlać mogły go wówczas małe, półkoliście lub lancetowato zamknięte i rozglifione do wnętrza okna szczelinowe. Wejście zapewne wykonane było w równie prosty sposób. Przypuszczalnie już od XII/XIII wieku znajdowało się w ścianie południowej, otwartej na obszerniejszą część przykościelnego cmentarza.
U schyłku średniowiecza świątynia składała się już z mocno wydłużonej, prostokątnej nawy, nieco węższego i krótszego, a także niższego prezbiterium po stronie wschodniej, zbudowanego na rzucie prostokąta, smukłej wieży na planie kwadratu po stronie zachodniej i niskiej kruchty poprzedzającej południowe wejście do nawy. Wieża w typowy dla regionu sposób została częściowo wtopiona w korpus, za sprawą wykorzystania zachodniej ściany nawy do budowy wschodniego muru wieży. Zaopatrzono ją w spiralną klatkę schodową w grubości muru po stronie północno – wschodniej, gdzie utworzono płytki ryzalit. Pozostałe elewacje pozostawiono całkowicie proste, pozbawione przypór lub podziałów horyzontalnych (np. gzymsy, fryzy).
Kościół w XV i na początku XVI wieku oświetlały już większe okna późnogotyckie, jednodzielne i dwudzielne, wypełnione trójlistnymi i pięciolistnymi maswerkami. Pozostawiono jednak część ze starych okien romańskich, nadal doświetlających nawę. Charakterystyczny był także brak większych okien na najwyższej kondygnacji wieży, gdzie zawieszone były dzwony. Z każdej strony przepruta została ona tylko jednym wąskim i niskim otworem z trójlistnym zamknięciem. Podobne okna zastosowano na niższych kondygnacjach wieży. W jej przyziemiu od zachodu umieszczono profilowany portal z ostrołucznym zamknięciem i gzymsem okapowym.
Wnętrze nawy prawdopodobnie przykryte było otwartą więźbą dachową, prezbiterium zaś najpewniej drewnianą kolebką. Podobnie jak w dużej części kościołów na terenie Walii, w XV wieku część kapłańską (prezbiterium) oddzielała od części przeznaczonej dla świeckich (nawa) drewniana przegroda lektorium. Musiała ona posiadać balkon, czy też górną galerię, gdyż w południowej ścianie nawy, w płytkim ryzalicie, utworzono wąski ostrołuczny portal i schody wiodące w górę.
Stan obecny
Obecnie średniowiecznymi częściami kościoła są: wieża, prezbiterium i kruchta, natomiast prawie całkowitemu przemurowaniu uległy ściany korpusu nawowego, włącznie z arkadą tęczy oddzielającą nawę od prezbiterium. Szczęśliwie w północną ścianę nawy w trakcie nowożytnych prac budowlanych wstawiono jedno z romańskich okien z XII wieku, a kolejne znalazło się w południowej ścianie wieży, dzięki czemu przetrwały do dnia dzisiejszego. Pozostałe okna wieży i prezbiterium zachowały gotyckie formy, choć mogły być odnawiane w XIX wieku (zwłaszcza okno wschodnie). Zachowała się także oryginalna klatka schodowa z portalem w nawie, wiodąca niegdyś na balkon lektorium. W prezbiterium widoczna jest drewniana kolebka z XV/XVI wieku.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Newman J., The buildings of Wales, Glamorgan, London 1995.
Salter M., The old parish churches of Gwent, Glamorgan & Gower, Malvern 2002.