Historia
Kościół św. Marii w Bronllys został wzniesiony w XII lub XIII wieku, prawdopodobnie przez możną rodzinę Clifford, która zbudowała również pobliski zamek. Kościół i jego majątek zostały później przyznane klasztorowi Clifford w Herefordshire, którego były własnością aż do reformacji. Po raz pierwszy budynek odnotowany został w przekazach pisemnych w 1291 roku, kiedy to jako „Ecclesia de Brentles” umieszczony został na wykazie podatkowym papieskiej dziesięciny. W XIV wieku świątynia została przebudowana, a pierwsza wzmianka o plebanie pojawiła się w 1400 roku, gdy David Gomod został mianowany na to stanowisko. W 1887 roku kościół przeszedł gruntowną przebudowę, zachowując jedynie nieliczne fragmenty oryginalnych ścian. Także dach i elementy wyposażenia zostały wymienione, nadając budowli wiktoriański charakter. Szczęśliwie przebudowę przetrwała wolnostojąca dzwonnica, która została jedynie odnowiona w 1938 roku.
Architektura
Kościół został wzniesiony z małych i średnich fragmentów szarego i brązowego piaskowca, niekiedy łupanego do formy wąskich i długich płyt. Usytuowany został po północnej i północno – zachodniej stronie zbocza opadającego ku dolinie rzeki Afon Llynfi. Od północy z przykościelnym, zapewne ogrodzonym cmentarzem, sąsiadowały zabudowania mieszkalno – gospodarcze osady, w średniowieczu prawdopodobnie ciągnące się w stronę południowo – wschodnią ku zamkowi.
Od XIII lub XIV wieku kościół składał się z pojedynczej prostokątnej nawy i węższego oraz krótszego prezbiterium po stronie wschodniej, również wzniesionego na rzucie prostokąta. Po stronie północnej w XV lub XVI wieku dobudowana została drewniana kruchta na kamiennej podstawie. Po północno – wschodniej stronie prezbiterium wzniesiono wolnostojącą dzwonnicę, nietypowo usytuowaną pod skosem w stosunku do osi kościoła. Otrzymała ona czterospadowy dach i dwustopniowe, przedzielone odsadzką ściany wzniesione na planie kwadratu.
Mury kościoła pierwotnie nie były podparte przyporami. Wejście znajdowało się od strony północnej, zapewne ze względu na usytuowanie kościoła w stosunku do zabudowy osady. W ścianie północnej nawy musiał znajdować się główny portal, nietypowo także w północnej ścianie prezbiterium utworzono węższy portal dla plebana. Otwory okienne z XIII/XIV wieku mogły być wąskie, lancetowate lub ostrołuczne. Być może część z nich wymieniona została na większe w okresie późnego średniowiecza. We wnętrzu nawę i prezbiterium oddzielono wąską arkadą tęczy.
Stan obecny
Z pierwotnej budowli XIX-wieczny remont przetrwała w całości jedynie zachodnia ściana nawy, dolna część ściany północnej prezbiterium i niewielka część ściany południowej prezbiterium, jednak układ przestrzenny zapewne powtarza pierwotny, średniowieczny obrys murów, na podstawie których dokonano wiktoriańskiej przebudowy. W ścianie północnej prezbiterium zachował się oryginalny portal kapłański z XIV wieku, a we wnętrzu arkada tęczy. Średniowieczne wyposażenie kościoła obejmuje XIII-wieczną chrzcielnicę oraz lektorium z około 1450-1500 roku, którego trzy segmenty są przestawione, aby oddzielać zakrystię. Późnośredniowieczne drewniane elementy więźby dachowej znajdują się w kruchcie. Wieża, ze względu na nietypowe położenie, niekiedy uznawana była za nowożytną, ale jej górne otwory okienne wskazywałyby na średniowieczne pochodzenie.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Haslam R., The buildings of Wales. Powys (Montgomeryshire, Radnorshire, Breconshire), London 1979.
Salter M., The old parish churches of Mid-Wales, Malvern 1997.
Taxatio ecclesiastica Angliae et Walliae auctoritate P. Nicholai IV circa A.D. 1291, Munich 1802.