Historia
Zamek w Brecon (według tradycji nazwany od walijskiego wodza Brychana) został zbudowany przez anglo-normańskiego lorda Bernarda de Neufmarché, po tym gdy zwyciężył on walijskiego władcę Rhysa Ap Tewdwra w bitwie pod Brecon w 1093 roku. Anglo-Normanowie zaatakowali następnie całą południową Walię, pokonując lokalnych celtyckich władców i podbijając królestwo Brycheiniog, zaś Bernard w uznaniu za zasługi otrzymał od angielskiego króla tytuł lorda Brecon. Zbudował on zamek w naturalnie obronnym miejscu, przy połączenia rzek Usk i Honddu, gdzie mógł strzec przepraw i czerpać korzyści z wodnych młynów. Stanowił także administracyjną główną siedzibę lordostwa Brecon, skąd zarządzano podległymi majątkami ziemskimi.
W 1094 roku zamek został oblężony przez Walijczyków, lecz załoga doczekała odsieczy sprowadzonej przez Rogera de Newburgh. Bernard zmarł w 1125 roku, pozostawiając Brecon zabezpieczone i rozwijające się. Przeszło ono na własność Milesa of Gloucester, pierwszego earla Hereford, który poślubił córkę Bernarda, Sybil, a następnie na jego syna Rogera Fitzmilesa, drugiego earla Hereford. W drugiej połowie XII wieku zamek na skutek dalszych koligacji małżeńskich przeszedł w ręce rodziny de Braose. Gdy zbuntowali się oni przeciwko angielskiemu królowi Janowi, ten zdobył zamek w 1207 roku. Rodzina de Braose, a konkretnie bracia Giles i Reginald de Braose, odbili zamek podczas pierwszej wojny baronów w 1215 roku. Niedługo później Brecon stało się celem ataków Walijczyków Llywelyna ap Iorwertha, którzy najeżdżali zamek i miasto w 1217, 1231 i 1233 roku. W trakcie tego ostatniego miasto zostało spalone, lecz zamek zdołał się obronić.
W 1241 roku Brecon przejął ród Bohun, na skutek małżeństwa Humphreya de Bohun, earla Hereford, z dziedziczką rodu Braose, Eleonor. Nowy właściciel oddał Brecon w zarząd Rogerowi Mortimerowi oraz przyczynił się do znaczącej rozbudowy zamku, a zwłaszcza ufortyfikowania podzamcza. Pomimo tego w drugiej połowie XIII wieku Brecon było wielokrotnie atakowane przez Walijczyków Llywelyna ap Gruffydda, którym na krótki okres udało się zdobyć zamek w 1263 roku (garnizon poddał się). Dwa lata później zamek odbił książę Edward, lecz jeszcze w tym samym 1265 roku ponownie zdobyli go Walijczycy. Poczynili oni także poważne zniszczenia w trakcie ataków z 1273 i 1295 roku. Spokojniejszy okres dla Brecon nastał dopiero w XIV wieku. Dzięki temu na początku stulecia Humphrey VII de Bohun mógł powiększyć zamek o budynek auli.
W 1322 roku zamek przejął król Edward II, po śmierci Humphreya VII de Bohun w bitwie pod Boroughbridge, stoczonej w trakcie konfliktu wewnętrznego (Humphrey walczył po stronie Thomasa, earla Lancaster i zbuntowanych baronów). Brecon powróciło później w ręce rodu de Bohun, a następnie przeszło na własność Henrego, diuka Lancaster, ożenionego z Mary, dziedziczką Humphreya X de Bohun, który zmarł w 1372 roku. Henry Lancaster w 1399 roku objął angielski tron jako Henryk IV, Brecon zaś powierzył wówczas sir Thomasowi Berkeley’owi. Ten zarządzał naprawami i rozbudową zamku na początku XV wieku, przygotowując Brecon do obrony przed zbuntowanymi Walijczykami Owaina Glyndŵra. W 1404 roku do zamku miało zostać przysłanych 100 zbrojnych pieszych oraz 11 konnych łuczników, lecz ostatecznie nie podjęto próby jego zdobycia.
W późniejszych latach XV wieku Brecon przeszło na własność diuków Stafford z Buckingham. Ostatni z nich zostali straceni za panowania Henryka VIII Tudora, przez co kompleks zamkowy zaczął od tego momentu popadać w ruinę. Po raz ostatni zamek został oblężony przez Rowlanda Laugharne, dowódcę wojsk parlamentarnych w trakcie angielskiej wojny domowej w 1645 roku. Później w dużej części został rozebrany. Pierwsze prace naprawcze zaczęto przeprowadzać w XIX wieku, po czym część zamku przekształcono w hotel, a część pozostawiono w formie ruiny.
Architektura
Zamek został wzniesiony na wysokim wzgórzu, którego stoki opadały na wschodzie ku rzece Honddu, wpadającej do większego nurtu rzeki Usk po południowej stronie warowni. Początkowo miał on formę motte. Składał się z wielkiego kopca ziemnego o wysokości 15 metrów, na którym wzniesiono drewniany donżon, otoczony na początku XIII wieku wielobocznym kamiennym murem obwodowym (ang. shell keep). Do jego powstania materiał brano z rzymskich ruin miasta Caer Badden. Mur obronny miał 1,7 metra grubości i otaczał dziedziniec o około 15 metrach średnicy. W 1233 roku zbudowano także kamienny mur ochraniający położone na południowym – zachodzie podzamcze. Mur ten zastąpił wcześniejszy ziemny wał i rów fosy, a całe założenie osiągnęło kształt zbliżony do trójkąta o wymiarach 90 x 120 metrów, wciśnięty pomiędzy rzekę Honddu i Usk.
Na przełomie XIII i XIV wieku w południowej części podzamcza zbudowany został budynek wielkiej auli (ang. great hall), do którego na początku XIV wieku dostawiono wieloboczną, wysuniętą na południe wieżę Ely (nazwaną od biskupa Ely, więzionego w niej w 1483 roku). Przysłoniła ona częściowo wcześniejszą narożną, cylindryczną i płytszą wieżyczkę budynku auli. W nowej wieży umieszczono pomieszczenia wyposażone w latryny. Sam budynek auli miał około 21 metrów długości i mury grube aż na 2,4 metra. Mieścił trzy kondygnacje, z których dwie rozdzielono płaskim, drewnianym stropem: środkową oświetlaną wąskimi, ostrołucznymi oknami oraz górną oświetlaną wąskimi ale wysokimi oknami ostrołucznymi o prześwitach wypełnionych trójliśćmi. Najniższa kondygnacja o przeznaczeniu gospodarczo – obronnym doświetlana była jedynie wąskimi otworami szczelinowymi. Jej wnętrze dzieliło się na trzy nawy dwoma rzędami podtrzymujących sklepienie ośmiobocznych filarów. Budynek zwieńczony był krenelażem, ze szczelinowymi otworami strzeleckimi przeprutymi w merlonach.
Główna brama zamkowa skierowana była na północny – zachód i wzmocniona przez dwie półokrągłe baszty, bronę i most zwodzony. Łączył się z nią mur obronny otaczający kształtem zbliżonym do trójkąta całe założenie zamkowe. Wewnątrz znajdował się wspomniany trójkondygnacyjny budynek wielkiej auli (ang. great hall) z wieżą Ely, a obok prywatne pomieszczenia mieszkalne pana zamku. W średniowiecznych dokumentach zamieszczono odniesienia do innych pomieszczeń i budynków: komnat konstabla i poborcy podatków, kaplicy, skarbca, kuchni, stajni. Studnia została opisana jako mająca 9 metrów głębokości.
Pierwotna przyzamkowa osada mogła się znajdować po północnej stronie zamku, między jego obwarowaniami a klasztorem benedyktynów na północnym – wschodzie. Jednak około przełomu XII i XIII wieku osadnictwo przeniosło się na drugi brzeg rzeki, gdzie panowały lepsze warunki topograficzne do rozwoju. Obwarowania miejskie rozciągnęły się tam na odległość około 600 metrów, na rzucie zbliżonym do wydłużonego owalu. Składały się z muru obronnego wzmocnionego dziesięcioma basztami, prawdopodobnie w większości wzniesionymi na planie koła. Baszty czworoboczne były wysunięte o około 3 metry przed lico muru, mając boki o długości około 6 metrów. Do miasta prowadziły cztery bramy: północna, zachodnia, południowo – zachodnia i wschodnia. Dwie z nich, zachodnia i południowo – zachodnia, położone były blisko siebie i skierowane w stronę mostów przerzuconych nad rzekami Usk i Honddu. Północna brama (ang. Struet Gate) wiodła w kierunku klasztoru benedyktyńskiego, a wschodnia (ang. Watton Gate) w kierunku Crickhowell i Abergavenny.
Stan obecny
Obecnie w Brecon zobaczyć można kopiec z reliktami najstarszej części zamku, położony na terenie ogrodów pałacu biskupiego. Na obszarze współczesnego hotelu zachował się fragment budynku wielkiej auli, mianowicie jego ściana południowa i wschodnia, wraz ze stojącą obok wieżą wieloboczną i odcinkiem muru obronnego, stanowiącego obecnie zewnętrzną ścianę nowożytnego domu. Sam zamek można zwiedzać niezależnie od hotelu. Obwarowania miejskie zachowały się jedynie fragmentarycznie w południowej części dawnego obwodu, wraz z reliktami dwóch baszt.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Haslam R., The buildings of Wales. Powys (Montgomeryshire, Radnorshire, Breconshire), London 1979.
Lindsay E., The castles of Wales, London 1998.
Morgan D.R., Towards a topography of early Brecon, „Brycheiniog”, 23/1989.
Pettifer A., Welsh castles, Woodbridge 2000.
Salter M., Medieval walled towns, Malvern 2013.
Salter M., The castles of Mid Wales, Malvern 2001.