Historia
Pierwotny kościół św. Marii powstał w XII wieku, jako świątynia filialna pobliskiego opactwa benedyktyńskiego św. Jana. W 1200 roku odnotowana została informacja o przekazaniu przez radę miejską 12 pensów na knot do palenia w trakcie mszy za dusze ofiarodawców, co mogło mieć związek z przebudową z przełomu XII i XIII wieku. W XIV wieku kościół został gruntownie przebudowany, a następnie powiększony o wieżę w 1521 roku, ufundowaną przez Edwarda Stafforda, księcia Buckingham. Na początku XIX wieku oraz w 1857 roku budowlę poddano remontom. Pomimo usytuowania pośrodku miasta, kościół dopiero w 1923 roku stał się świątynią parafialną, po tym gdy dawny kościół klasztorny benedyktynów podwyższono do rangi katedry.
Architektura
Pod koniec średniowiecza kościół składał się z trzech naw na planie zbliżonym do wydłużonego prostokąta, przy czym trójnawową formę miał już zapewne nieprzerwanie od XII stulecia. Z nawy głównej nie wyodrębniono zewnętrznie prezbiterium, a nawa północna i południowa były nieznacznie krótsze, od czasu przedłużenia o jedno przęsło pod koniec XV wieku środkowej części kościoła ku wschodowi. Po stronie zachodniej do nawy głównej w drugiej ćwierci XVI wieku dostawiona została czworoboczna wieża o wysokości nieco ponad 27 metrów. Wejście do południowej nawy poprzedzone zostało w XV wieku niewielką kruchtą.
Większość otworów okiennych kościoła u schyłku średniowiecza miała formy typowe dla wczesnego XIV wieku. W nawie południowej były to okna ostrołuczne, dwudzielne, wypełnione rozwidlającym się laskowaniem, a także podobne okna trójdzielne. Część z maswerków zamknięta była trójliśćmi wpisanymi w lancety, inne zakończono prostymi lancetami. Nawę północną przebudowano w późniejszym okresie XIV wieku, dlatego w jej murach znajdowały się nieco szersze okna ostrołuczne z dwoma trójlistnymi zamknięciami lasek poniżej pojedynczych maswerków trójlistnych. Najokazalsze okno tradycyjnie umieszczono we wschodniej ścianie prezbiterium, w której po przedłużeniu murów w XV wieku osadzono duże okno o spłaszczonym ostrołuku, wypełnione pięciodzielnym maswerkiem z motywami pięcioliści.
Wewnątrz kościoła nawa główna otwierała się na nawy boczne arkadami. W okresie romańskim arkady międzynawowe o nieznanej ilości oparte były na kolistych w przekroju kolumnach z czworobocznymi abakusami i kapitelami muszelkowymi. W początkach XIII wieku wprowadzono wyższe i smuklejsze filary wczesnogotyckie, natomiast w XIV wieku filary ośmioboczne z płaskimi profilowanymi głowicami, choć nie wszystkie starsze filary zostały wymienione. Ostatecznie u schyłku średniowiecza nawa główna na południową otwierała się siedmioma arkadami, na północną zaś pięcioma. Nawę główną połączono z przyziemiem wieży szeroką i profilowaną arkadą o spłaszczonym ostrołuku w stylu Tudorów. Żadna z naw kościoła nie została podsklepiona.
Wieża podparta została od zachodu dwoma umieszczonymi pod skosem uskokowymi przyporami. W jej północno – wschodnim narożniku usytuowano wieloboczną wieżyczkę, mieszczącą klatkę schodową. Horyzontalnie elewacje wieży przedzielono dwoma profilowanymi gzymsami kordonowymi. Trzeci gzyms oddzielił mur wieży od wieńczącego ją przedpiersia z dekoracyjnym krenelażem, z którego wysunięto rzygacze odprowadzające nadmiar wody deszczowej. Na dwóch górnych poziomach wieży z każdej strony umieszczono ostrołuczne okna trójdzielne z maswerkami o oślich grzbietach. Najniższą część doświetlono tylko od zachodu, ale za to najokazalszym oknem pięciodzielnym.
Stan obecny
Najstarszym zachowanym elementem architektonicznym kościoła jest dziś romańska kolumna międzynawowa z XII wieku, wraz z czworobocznym abakusem i szerokim kapitelem muszelkowym. Po jego południowej stronie stoi jedyna oryginalna zachowana kolumna wczesnogotycka z początku XIII stulecia, natomiast z XIV wieku pochodzi wieloboczny filar zachodni nawy południowej. Pozostałe filary zostały wymienione w trakcie nowożytnych remontów z XIX wieku, podczas których przemurowano też zachodnią część nawy północnej i dobudowano aneks wschodni przy zamknięciu nawy północnej. Odróżniające się kolorystyką i nie zniszczoną fakturą kamienia są fragmenty maswerków okiennych, które wymieniono w czasie napraw kościoła. Pomimo tego większość otworów okiennych zachowała oryginalne formy z XIV i XV wieku, a w wieży z XVI stulecia. Ta ostatnia jest ważnym przykładem angielskiego gotyku wertykalnego.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Haslam R., The buildings of Wales. Powys (Montgomeryshire, Radnorshire, Breconshire), London 1979.
Salter M., The old parish churches of Mid-Wales, Malvern 1997.