Historia
W 1093 roku Bernard de Neufmarché, anglo-normański rycerz, podbił walijskie królestwo Brycheiniog. Z jego inicjatywy w Brecon powstać miał wówczas zamek oraz kościół pod wezwaniem św. Jana. Według tradycji Bernard podarował świątynię swojemu spowiednikowi, Rogerowi, mnichowi z opactwa Battle, który miał założyć przy niej benedyktyński klasztor. Bardziej prawdopodobne jest jednak, iż to Bernard ufundował klasztor wzorując się na Wilhelmie Zdobywcy i jego pomniku zwycięstwa odniesionego w bitwie pod Hastings, jakim było opactwo Battle. Klasztor w Brecon miałby ugruntowywać pozycję Bernarda jako zdobywcy Walii.
Pierwszym przeorem w Brecon był Walter, mnich z opactwa Battle. Bernard de Neufmarché obdarzył go wraz z całym klasztorem ziemiami, prawami i dziesięcinami z podległych kościołów oraz młynem na rzece Usk i dwoma kolejnymi młynami na Honddu. Po śmierci Bernarda patronat przeszedł na earlów Hereford, przyczyniając się do jeszcze większego rozwoju konwentu. W XIII wieku dobroczyńcami klasztoru byli przede wszystkim lordowie Brecknock i ich główni lennicy, między innymi zmarły w 1211 roku William de Braose, pełniący urząd szeryfa Herefordshire. Dzięki wsparciu możnych rodzin, benedyktyni z Brecon w 1291 roku posiadali znaczne dochody, wycenione z podległych kościołów farnych na 20 funtów i ponad 36 funtów z innych źródeł. Pomimo tego konwent nie był zbyt liczny. Przeważnie składał się oprócz przeora z pięciu lub sześciu mnichów, a w 1401 roku nawet tylko z czterech. Przeor na okolicznych terenach był ważną personą, ale wybierany był w opactwie Battle, skąd mógł też być w każdej chwili wezwany do powrotu.
W początkach XIII wieku, za panowania króla Jana, zaczęto gruntownie przebudowywać w stylu wczesnogotyckim kościół klasztorny. Prace rozpoczęto od prezbiterium i transeptu, podczas gdy w starym korpusie nawowym odprawiana była jeszcze liturgia. Kolejne prace nad nawą główną oraz powiększaniem korpusu kościoła o boczną nawę północną, a także przy rozbudowie klauzury, prowadzono pod koniec XIII i na początku XIV wieku. W późniejszych latach XIV wieku wzniesiona została nawa południowa i kaplica rodu Havard. Plany były ambitne, ale nie wszystkie udało się ostatecznie zrealizować (nie przesklepiono prezbiterium i transeptu), pomimo, że roboty budowlane nie ustawały do końca średniowiecza. W XV wieku ufundowano okazałe lektorium, wymieniono zadaszenie nad prezbiterium i w kilku etapach podwyższono wieżę. Nad tą ostatnią końcowy etap prac zapewne przeprowadzony został w początkach XVI stulecia.
W średniowieczu kościół klasztorny otaczała sława, ponieważ znajdowało się w nim imponujące, pozłacane lektorium, oddzielające nawę od chóru i prezbiterium. Było ono obiektem pielgrzymek i czci, dopóki nie zostało zniszczone w okresie reformacji. W 1538 roku klasztor został rozwiązany, majątek przejęty przez angielskiego władcę, przeor Robert Halden zwolniony z dożywotnią pensją, a kościół klasztorny pozbawiony zniszczonego lektorium i przekształcony w świątynię parafialną. Zabudowania klauzury i większość zaplecza gospodarczego klasztoru przekazana została sir Johnowi Price’owi, który zaadoptował je do celów świeckich. Jego potomek w 1576 roku wykupił resztę poklasztornego majątku i wziął na siebie utrzymanie prezbiterium kościoła św. Jana.
W drugiej połowie XVIII wieku wyburzono krużganki i część zabudowań dawnej klauzury. Kościół klasztorny znajdował się w złym stanie i w początkach XIX wieku tylko nawa znajdowała się w użyciu. Niewielkie naprawy przeprowadzono w 1816 i 1836 roku (łupkowy dach nad prezbiterium, przegroda między nawą a prezbiterium), podczas gdy poważna renowacja kościoła rozpoczęła się dopiero w latach 1860-1862 i kontynuowana była w 1872 roku przez sir George’a Gilberta Scotta. Wieża z powodu pojawiających się pęknięć została wzmocniona w 1914 roku. Następnie odbudowano południowe kaplice przy transepcie i zmodernizowano ostatnie zachowane skrzydło dawnej klauzury. W 1923 roku kościół uzyskał uzyskał rangę katedry.
Architektura
Klasztor benedyktynów założony został po północno – wschodniej stronie zamku i po północnej stronie miasta Brecon, poza obrębem ich obwarowań. Przylegał południowo – wschodnim odcinkiem do rzeki Honddu, znajdującej ujście w większym korycie rzeki Usk za zamkiem i miastem. Teren klasztoru opadał od strony wysokiego wzgórza Pen-y-crug na północnym – zachodzie i kończył się stromymi skarpami nad Honddu na południowym – wschodzie. Od zachodu przed klasztorem biegł trakt lądowy, wiodący z północy ku zamkowi i miastu na południu. Cały kompleks klasztorny otoczony był kamiennym murem z główną bramą wjazdową usytuowaną po stronie północno – zachodniej. W jej pobliżu przy murze stał prostokątny budynek, przypuszczalnie związany z wydawaniem jałmużny pielgrzymom i potrzebującym.
Kościół klasztorny św. Jana w ostatecznym kształcie uzyskał formę bazyliki, utworzonej na planie krzyża łacińskiego o stosunkowo niewielkiej długości 62 metrów. Wpierw, na początku XIII wieku wybudowano prostokątne w planie prezbiterium, ramiona transeptu z dwoma parami kaplic po stronie wschodniej i czworoboczną wieżę na przecięciu naw, podwyższoną na przełomie XV i XVI wieku. Trójnawowy korpus o pięciu przęsłach, został wzniesiony w stylu angielskiego gotyku dekoracyjnego nieco później niż część wschodnia kościoła, na przełomie XIII i XIV wieku. Charakteryzował się bardzo szeroką nawą główną w stosunku do wąskich naw bocznych, a co jeszcze bardziej nietypowe, krótszą o jedno przęsło nawą południową, przez co zachodnia fasada kościoła była niesymetryczna. W XIV wieku do północnej ściany prezbiterium dostawiona została okazała kaplica Havardów, wzniesiona na miejscu starszych dwóch kaplic przy transepcie. W tym samym stuleciu usunięto zewnętrzną z kaplic południowych, natomiast w XV wieku wewnętrzną podzielono na dwie mniejsze, celem wydzielenia zakrystii i nadbudowania piętra.
Zewnętrzne elewacje kościoła były stosunkowo proste, oprócz nielicznych gzymsów pozbawione dekoracji. Podstawę murów ujęto fazowanym cokołem, pominiętym z niewiadomych powodów przy północnym ramieniu transeptu, który wykonany został zresztą w gorszej jakości kamieniarce niż starsze prezbiterium. Akcent wertykalny elewacji wprowadzały uskokowe przypory, wzmacniające mury wszędzie, poza południową stroną korpusu i transeptu kościoła (tam stabilność konstrukcji zapewniały zabudowania klasztorne). Koronę murów pierwotnie wieńczyło pozbawione konsol i zwieńczone krenelażem przedpiersie. Przedpiersie otaczało czterospadowy dach wieży i dwuspadowe dachy pozostałych części kościoła. Nad nawą główną i prezbiterium początkowo były one wysokie, ze stromo nachylonymi połaciami, ale zostały obniżone w XV wieku, kiedy to założono nową więźbę dachową.
Obie nawy boczne oświetlane były dużymi oknami ostrołucznymi z trójdzielnymi maswerkami. W nawie głównej po stronie północnej zastosowano okna dwudzielne z rozwidlonym laskowaniem, natomiast w ścianie południowej okna trójdzielne z przeplatającym się laskowaniem, wszystkie w typie popularnym na początku XIV wieku w angielskim Herefordshire. Bardziej nietypowe było umieszczenie w drugiej ćwierci XIV wieku drugiego okna czwartego przęsła nawy północnej, osadzonego na poziomie dachu tejże nawy. Miało to zapewne związek z umieszczeniem wówczas w nawie wyszukanej niszy grobowej, zamkniętej wysoką profilowaną arkadą w ośli grzbiet. Starsze, wczesnogotyckie okna prezbiterium i transeptu charakteryzowały się o wiele węższymi prześwitami, były też wyższe. Charakterystyczną elewację wschodnią prezbiterium przebito pięcioma otworami lancetowatymi, rozmieszczonymi w układzie piramidalnym, zaś od południa i północy każde przęsło prezbiterium oświetlały po trzy podobne otwory. Jedną z takich triad w ścianie południowej, w XIV wieku zastąpiono trójdzielnym oknem maswerkowym. Triady lancetów o piramidalnym układzie przepruto również w obu ścianach szczytowych transeptu, uzupełniając jego pierwotne oświetlenie niedużymi oknami jednodzielnymi od zachodu.
Główne wejście do kościoła z zewnątrz znajdowało się w nawie północnej, na wysokości drugiego od zachodu przęsła, gdzie w XV wieku umieszczono kruchtę z komnatą na piętrze. W jej fasadzie, oprócz ostrołucznego portalu oraz dwudzielnego okna na piętrze, umieszczono trzy wnęki przeznaczone na rzeźbione figury. Portal w kruchcie uzyskał profilowanie typowe dla XIII stulecia, musiał więc zostać przeniesiony z innego miejsca w trakcie budowy w XIV wieku nawy północnej. Dla użytku mnichów przeznaczony był ostrołuczny, profilowany portal w północnej ścianie transeptu, a także portal procesyjny we wschodniej części nawy południowej, skomunikowany z krużgankiem i dalej z najważniejszymi pomieszczeniami klauzury. Bardziej użytkowe przeznaczenie mógł mieć portal łączący nawę południową z zachodnią częścią wirydarza.
Wewnątrz kościoła nawę główną od przestrzeni podwieżowej oddzielało drewniane lektorium. Początkowo w XIII wieku była to stosunkowo prosta przegroda na linii arkady tęczy, prawdopodobnie z dwoma ostrołucznymi przejściami po bokach ołtarza, przed którą prowadził od południa portal z zabudowań klauzury. W XIV wieku, po ukończeniu korpusu nawowego, mogła zostać dodana druga przegroda na granicy dwóch ostatnich przęseł nawy głównej. W XV stuleciu uzyskała ona wyjątkowo okazałą formę (tzw. Złote Lektorium), z fasadą przypuszczalnie dekorowaną rzeźbionymi, a następnie pozłacanymi motywami maswerkowymi. Przegroda wyposażona była w górną galerię, czy też balkon, osadzony przy ścianach na kamiennych wspornikach, na który prowadziły schody w grubości północnego muru. Na piętrze od strony północnej i południowej funkcjonowały dwa przejścia, wraz ze schodami w grubości muru południowego zapewniające uporządkowaną komunikację dla pielgrzymów. Powyżej balkonu, na wysokości około 3 metrów, znajdowały się figury Grupy Ukrzyżowania i symbole ewangelistów, wszystkie malowane i pozłacane.
Korpus na nawy podzieliły wysokie, ostrołuczne arkady, oparte na masywnych, ośmiobocznych w przekroju filarach, przy czym północny rząd uzyskał inne profilowanie archiwolt (drobne naprzemienne wgłębienia i wypukłości) od południowego (podwójne fazowanie z rozdzielającym rowkiem). Pierwotnie przestrzeń korpusu dzieliły także drewniane przegrody, wyznaczające w nawach bocznych liczne kaplice należące do cechów i bogatych rodów. Nawy boczne otwierały się na transept dodatkowymi arkadami z uskokowymi, ostrołucznymi archiwoltami, podczas gdy nawa główna zwrócona była na wschód wysoką arkadą osadzoną na przyściennych kolumienkach z profilowanymi kapitelami (ich wewnętrzna para została skrócona i podwieszona na konsolach ze względu na lektorium). Kolumienki te stanowiły część profilowania czterech masywnych filarów podwieżowych i podstawę kolejnych wysokich arkad na przecięciu naw. Przestrzeń umiejscowiona za lektorium dostępna była już tylko dla zakonników. W chórze posiadali oni dwa rzędy drewnianych stall, zaś w południowej ścianie prezbiterium od XIV wieku kamienne trójdzielne sedilia o profilowanych trójlistnych zamknięciach. Ich poszczególne siedziska rozdzielono kolumienkami z kapitelami, przy czym jedna z głowic została wykorzystana ze starszego, XII-wiecznego kościoła. Chór na przecięciu naw oddzielała od prezbiterium wspomniana powyżej drewniana przegroda, dlatego komunikacja skierowana była z niego na północ i południe, przez bogato profilowane portale do bocznych kaplic. Oba portale uzyskały ostrołuczne archiwolty z wielobocznymi wałkami, osadzonymi na umieszczonych w uskokach kolumienkach z profilowanymi kapitelami i kolistymi cokołami. W południowo – zachodnim narożniku transeptu umieszczono spiralną klatkę schodową, prowadzącą do galerii na piętrze, gdzie w grubości muru można było obejść całą nawę poprzeczną. Galeria kontynuowana była w murach wieży, w której założono skomplikowany system schodów i korytarzy, co w późniejszym okresie doprowadziło do problemów ze statyką.
Wnętrza kościoła klasztornego w średniowieczu nie udało się zasklepić. Pomimo przygotowań do założenia sklepień w prezbiterium, kaplicach i transepcie, wszystkie przestrzenie pierwotnie wieńczyła drewniana, otwarta więźba dachowa. W prezbiterium okna od strony wewnętrznej ujęto po bokach smukłymi kolumienkami, wyposażonymi w profilowane kapitele, pierścienie w połowie wysokości i cokoliki oparte na gzymsie podokiennym oraz na konsolach na granicy każdego przęsła. Umieszczono też bardzo podobne kolumienki służek pod planowane sklepienie, dla których wschodnie narożniki prezbiterium zostały specjalnie w tym celu zmodyfikowane (założenie służek musiało więc być późniejsze niż budowa prezbiterium, lecz na tyle bliskie tego okresu, że uzyskały podobne formy do kolumienek okiennych). W drugiej ćwierci XV wieku, zmieniono pierwotne zadaszenie prezbiterium z wysokim i spadzistym dachem na niższy dach późnośredniowieczny. Otwarta do wnętrza nowa więźba, ozdobiona została wówczas malowaną roślinną ornamentyką w zielonej i żółtej kolorystyce oraz ołowianymi gwiazdami nabitymi na główne krokwie.
Zabudowania klasztornej klauzury usytuowane były po południowej stronie korpusu nawowego, przy czym z zachodnim krańcem nawy południowej sąsiadowało skrzydło zachodnie, a na przedłużeniu transeptu znajdowało się skrzydło wschodnie. Oba powyższe skrzydła łączyło skrzydło południowe. Wszystkie trzy skrzydła wraz z kościołem i krużgankami tradycyjnie otaczały wirydarz – prostokątny w planie, o dłuższej osi z północy na południe. Krużganki miały formę kamiennych arkad, rozdzielonych kolumienkami złożonymi z trzech wałków (trójlistne w przekroju). Zapewne nie były przeszklone, ale i tak zapewniały ochronę przed deszczem za pomocą jednospadowych dachów.
Skrzydła zachodnie w opactwach benedyktyńskich zwyczajowo mieściły spiżarnie i pomieszczenia konwersów, ale w Brecon, ze względu na nieliczny konwent i duże ilości pielgrzymów, tamtejsze pomieszczenia na dwóch kondygnacjach mogły być przeznaczone dla odwiedzających klasztor. Według tradycji piętro przeznaczone było na dormitorium pielgrzymów. Parter mógł zajmować refektarz, pomieszczenia pomocnicze i spiżarnie. Ponadto w skrzydle zachodnim mieściła się furta, zapewniająca komunikację krużganka z terenem po zachodniej stronie klauzury. Poruszanie pomiędzy kondygnacjami przyziemia, piętra i poddasza umożliwiały kamienne schody osadzone w grubości muru wschodniego. W budynku mogły też znajdować się schody drewniane lub drabiny. Sąsiednie skrzydło południowe musiało być zajmowane przez kuchnię oraz refektarz mnichów.
Skrzydło wschodnie mieściło dwie kondygnacje, z których dolna zajmowana była przez kapitularz oraz być może fraternię. Piętro zwyczajowo w skrzydłach wschodnich przeznaczano na dormitorium i latryny. Te ostatnie mogły się znajdować w najbardziej wysuniętej na południe w stronę rzeki części budynku, umieszczonej daleko poza skrzydłem południowym. Tamtejszy wschodni narożnik skrzydła sąsiadował z dwoma kolejnymi budynkami, usytuowanymi prostopadle do siebie. Jeden z nich mógł mieścić rezydencję przeora, drugi pomieszczenia dla najważniejszych gości klasztoru. Południowy dom w przyziemiu wypełniała duża reprezentacyjna, otwarta na więźbę dachową aula, odgrodzona od pozostałej części poprzecznym korytarzowym przedsionkiem, dostępnym przez ostrołuczny, jednolicie fazowany na całej wysokości portal wejściowy. Druga, nieco mniejsza aula znajdowała się w północnym domu, we wschodniej części. Obie ogrzewane były otwartymi paleniskami, z których dym unosił się przez więźbę dachową. Zachodnią część domu północnego wypełniać mogła kuchnia, z której w wygodny sposób zaopatrywać można było obydwie aule.
Stan obecny
Dawny kościół klasztorny stanowi dziś jeden z najważniejszych na terenie Walii przykładów dużej budowli sakralnej wzniesionej w stylistyce wczesnego gotyku (prezbiterium, transept) i dojrzałego gotyku (korpus nawowy), choć na przestrzeni stuleci nie uniknął interwencji nowożytnych. Usunięto średniowieczne blankowanie w koronie murów, zastąpione przedpiersiem osadzonym na konsolach, częściowo przemurowana została zewnętrzna ściana nawy południowej, wymieniono też północne okna kaplicy Havardów. Całkowicie współczesnym dodatkiem jest zakrystia na miejscu południowej kaplicy przy transepcie i sąsiednia kaplica św. Wawrzyńca, obie wzniesione na średniowiecznych fundamentach (w ich ścianach wschodnich umieszczono przeniesione oryginalne okna z XIII wieku, a w środku oryginalną piscinę i wsporniki sklepienne).
Wewnątrz korpusu kościoła, spośród licznych niegdyś kaplic, zachowała się jedynie północna kaplica Keyne’a, pierwotnie kaplica gildii szewców, nadal oddzielona średniowieczną drewnianą przegrodą. Niestety nie przetrwały precyzyjne opisy konstrukcji pozłacanego lektorium oddzielającego nawę od chóru. O jego skali i rozmiarach dają jedynie pogląd zachowane ślady przejść do górnej galerii, umieszczone na zakończeniu nawy powyżej ambony i na przeciwległej ścianie, oraz kamienne konsole służące do podtrzymywania jego konstrukcji nośnej. Spośród innych detali, warto zwrócić uwagę na liczne oryginalne otwory okienne z XIII i XIV wieku, arkady międzynawowe i arkady transeptu, wnękę grobową w nawie północnej, dwa okazałe portale z dawnego chóru do bocznych kaplic, czy portal z kaplicy północnej do prezbiterium. Przetrwały także odnowione wczesnogotyckie sedilia, kolumienki flankujące otwory okienne, czy służki nie zrealizowanego średniowiecznego sklepienia (obecne pochodzi z XIX wieku). Z pierwotnego wyposażenia kościoła zachowała się piękna kamienna chrzcielnica z XII wieku oraz największy w Walii kamień, wydrążony do przechowywania oleju potrzebnego do zapalania ognia.
Na terenie zabudowań klasztornych zachowało się dawne skrzydło zachodnie, przebudowane w okresie nowożytnym i pełniące obecnie funkcję kanonii i zakrystii. W XVIII wieku zostało ono przedłużone ku południowi, a następnie przekształcone w XIX stuleciu w stylistyce wiktoriańskiej. Od zachodu widoczne jest XIV-wieczne okno zamknięte pięcioliściem oraz pierwotny portal. Kolejne XIV-wieczne okno trójdzielne przetrwało w elewacji wschodniej, w części którą w XIX wieku podwyższono do formy wieży. Wewnątrz zachowała się średniowieczna sień z klatką schodową oraz przeniesiony z innego miejsca XV-wieczny kominek. Skrzydło południowe i wschodnie wraz z krużgankami uległy całkowitej rozbiórce. Widoczne są natomiast zabudowania identyfikowane z domem przeora i domem dla gości, oba znacznie powiększone i przekształcone w XVII i XIX stuleciu. Średniowieczne pochodzenie ma brama i fragment muru w północno – zachodniej części kompleksu.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Burton J., Stöber K., Abbeys and Priories of Medieval Wales, Chippenham 2015.
Gwynne-Jones D.M., Brecon Cathedral c.1093-1537. The Church of the Holy Rood, „Brycheiniog”, 24/1992.
Haslam R., The buildings of Wales. Powys (Montgomeryshire, Radnorshire, Breconshire), London 1979.
Salter M., Abbeys, priories and cathedrals of Wales, Malvern 2012.
The Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments of Wales, The Cathedral Church of St. John the Evangelist, Brecon. An Architectural Study, Brecon 1994.
Wooding J., Yates N., A Guide to the churches and chapels of Wales, Cardiff 2011.