Historia
Kościół św. Brandona w Birnie zbudowany został prawdopodobnie w drugiej połowie XII wieku, jako siedziba biskupa Moray, zanim diecezję przeniesiono do Kineddar, następnie około 1207 roku do Spynie i ostatecznie do Elgin. W 1184 roku pochowany został w nim czwarty biskup Simon de Tosny, po którym stolec biskupi objął Richard z Lincoln. Właśnie w czasie jego rządów Birnie utraciło status biskupiej siedziby, a kościół zaczął pełnić funkcję świątyni parafialnej. Wpierw podarowany został opactwu tironezyjskiemu w Kelso, a następnie w 1239 roku kanonikom katedralnym w Elgin. W 1734 roku dokonano przebudowy kościoła, w trakcie której skrócono o parę metrów nawę po stronie zachodniej i przekształcono większość otworów okiennych. Renowacja budowli pod nadzorem Marshalla MacKenzie miała miejsce w 1891 roku.
Architektura
Kościół usytuowano na szczycie niewielkiego aluwialnego wzgórza. Wzniesiony został z dokładnie obrobionych ciosów piaskowca, które uformowano w podłużną nawę na planie prostokąta oraz krótsze i węższe czworoboczne prezbiterium po stronie wschodniej. Od strony zewnętrznej elewacje kościoła były proste, pozbawione podziałów za pomocą lizen, czy przypór. Jedynie podstawę murów obiegał cokół z fazowanym gzymsem, a w koronie gzyms wieńczący.
Oświetlenie kościoła pierwotnie zapewniały wąskie i niewysokie okna, przeprute w ścianie północnej i południowej prezbiterium, lecz nietypowo nie we wschodniej. Zostały one zamknięte półkoliście i rozglifione do wnętrza. Nawę zgodnie ze średniowieczną tradycją budowlaną oświetlały okna jedynie od strony południowej i być może jedno od strony zachodniej. Najpewniej miały one formę podobną do okien w prezbiterium. W okresie gotyku w ścianie południowej prezbiterium przepruto większe okno ostrołuczne, prawdopodobnie wypełnione dwudzielnym maswerkiem. Otwór wejściowy znajdował się tradycyjnie w zachodniej części południowej ściany nawy. Być może już w średniowieczu funkcjonował też przeciwległy portal północny.
Wewnątrz kościoła nawę od prezbiterium oddzielono romańskim łukiem tęczowym o półkolistym i uskokowym zamknięciu, przechodzącym we flankujące przejście dwie półokrągłe półkolumny z rzeźbionymi muszelkowo głowicami i profilowanymi bazami. Zewnętrzną część archiwolty łuku utworzył wałek, oparty na skraju impostów głowic. Wnętrze nawy i zapewne także prezbiterium nie było podsklepione. Nawę wieńczyć mogła otwarta więźba dachowa, zaś prezbiterium więźba lub drewniana kolebka.
Stan obecny
Kościół św. Brandona zachował częściowo pierwotny układ przestrzenny i bryłę, zmodyfikowaną poprzez niewielkie skrócenie nawy od strony zachodniej. Ściana zachodnia oraz mała dzwonnica nad szczytem jest nowożytna. Ponadto przekształcono południowe otwory okienne w nawie oraz portale wejściowe. Zachowała się natomiast romańska arkada tęczy wraz z dwoma małymi oknami prezbiterium, po jednym w ścianie południowej i północnej. Pierwotny cokół widoczny jest tylko przy elewacji wschodniej, gdzie poziom terenu jest jeszcze zbliżony do średniowiecznego.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
MacGibbon D., Ross T., The ecclesiastical architecture of Scotland from the earliest Christian times to the seventeenth century, t. 1, Edinburgh 1896.
Salter M., The old parish churches of Scotland, Malvern 1994.
Walker D.W., Woodworth M., The buildings of Scotland. Aberdeenshire: North and Moray, London 2015.