Historia
Wznoszenie domu Bryndraenog rozpoczęto około 1436 roku, na co wskazały badania dendrochronologiczne drewna użytego do jego budowy. Ufundować go mógł miejscowy urzędnik (ang. reeve), odpowiadający za sprawy sądowe i administracyjne z ramienia angielskiego władcy w lordostwie (ang. lordship) Maelienydd. W XVI wieku dom opisany został jako siedziba potomków Hywela ap Madoga of Maelienydd, a następnie aż do XVIII wieku znajdował się w posiadaniu Morgana Maredudda of Pantycaregl i jego dziedziców. Około 1615 roku domostwo zostało przebudowane, przy większym zastosowaniu kamienia w pierwotnie szachulcowej konstrukcji. Kolejne zmiany nastąpiły w XIX wieku, gdy przedłużono skrzydło południowe o stajnie i spichlerz oraz adaptowano skrzydło północne na oddzielne domostwo.
Architektura
Domostwo Bryndraenog zbudowane zostało na podłużnym grzbiecie, pomiędzy dolinami na południu i północy. W swej najstarszej, XV-wiecznej formie składało się z trzech skrzydeł: dwóch dłuższych, usytuowanych równolegle do siebie, i trzeciego, nieco krótszego, który połączył je po stronie wschodniej, tworząc łącznie z poprzednimi kształt zbliżony do litery U (co dało jeden z największych znanych średniowiecznych, wiejskich domów średniej szlachty na terenie Walii). Dodatkowo w południowej części fasady wschodniej umieszczony został nieduży przedsionek z pomieszczeniem na piętrze, otwarty na poziomie gruntu, gdzie znajdowało się główne wejście do domostwa. Całość pierwotnie wzniesiona była w konstrukcji szachulcowej, na kamiennej podmurówce zabezpieczającej przed wilgocią.
Pośrodku skrzydła wschodniego usytuowane zostało najważniejsze, reprezentacyjne pomieszczenie domostwa, mianowicie wysoka, otwarta na więźbę dachową aula (ang. great hall) o wymiarach 10,7 x 5,8 metra. Jej przestrzeń podzielona była na trzy przęsła, wydzielone przez długie, w połowie wysokości zagięte i sięgające podłogi drewniane elementy, pełniące rolę krokwi oraz profilowanych przyściennych słupów (ang. cruck). Za sprawą łukowych usztywnień, utworzyły one wraz z jętkami ostrołuczne arkady. Ponadto pomiędzy dwoma jętkami i pomiędzy krokwiami umieszczono panele, rzeźbione na kształt zwieńczonych trójliśćmi prześwitów, a każde przęsło zostało dodatkowo podzielone lżejszymi więzarami z łukowo usztywnionymi jętkami. Wzmocnienie wzdłużne zapewniono wiatrownicami, osadzonymi w trzech rzędach między profilowanymi płatwiami i wyciętymi w ten sposób, że tworzyły ozdobne trójliście. Całość charakteryzowała się bardzo wysoką jakością wykonania.
Oświetlenie wielkiej auli od strony wschodniej fasady zapewniało duże okno, podzielone na trzy poziomy łącznie dwunastu otworów, z których cztery górne zamknięto trójliśćmi i ozdobiono motywami roślinnymi. Cechą charakterystyczną okna wschodniego były około 4 centymetrowe otwory w górnej części, pozostawione bez przeszklenia, zapewne w celu wentylacji dymu z paleniska. Przypuszczalnie podobne okna znajdowały się w auli także od zachodu, gdzie otwierały się na wewnętrzny dziedziniec. Ogrzewanie pierwotnie zapewniało nieco archaiczne w XV wieku otwarte palenisko, wyposażenie zaś z pewnością składało się z dużego stołu, przy którym zasiadali właściciele domostwa. Zarówno palenisko, jak i podwyższenie na pański stół, znajdowało się w północnej części auli. Południową część na wysokości przedsionka oddzielała drewniana przegroda, tworząca za aulą wąski korytarz, prowadzący także do dziedzińca na tyłach domu. Na piętrze owego korytarza utworzono rodzaj balkonu, czy też galerii z widokiem na aulę.
Pomieszczenia przyziemia skrzydła południowego i północnego najprawdopodobniej zajmowały izby gospodarcze oraz pomocnicze. Spośród nich wyróżniała się sala w zachodniej części skrzydła południowego, będąca drugą, mniejszą aulą. Od reszty skrzydła oddzielał ją poprzeczny korytarz przelotowy. Podobnie jak główna aula otwarta była aż po więźbę dachową, lecz jej jętki i zastrzały nie tworzyły ostrołuków, lecz poprzez serię wcięć na zastrzałach i profilowanie jętek, w każdym przęśle uzyskano rodzaj trójliścia z bardzo szeroką i spłaszczoną środkową partią. Więźba małej auli była mniej ozdobna, bez drewnianych maswerków, z prostymi krzyżulcami.
Nie licząc obydwu auli, w pozostałej część domostwa wydzielono płaskimi stropami górne piętro, zajmowane przez pomieszczenia mieszkalne. Pośród nich wspomniane powyżej pomieszczenie nad przedsionkiem mogło pełnić funkcję małej kaplicy czy też oratorium, wyróżniało się bowiem więźbą dachową dekorowaną rzędami drewnianych trójliści (samo umieszczanie kaplic nad wejściami lub bramami miało w średniowieczu długą tradycję). Dostęp do niego musiał prowadzić przez galerię nad aulą, z której też dostępne były pomieszczenia piętra południowego skrzydła.
Stan obecny
Domostwo Bryndraenog, choć częściowo przekształcone w XVII i XIX wieku, stanowi dziś jeden z najcenniejszych zabytków średniowiecznego świeckiego budownictwa na terenie Walii, w którym zachowały się wspaniałe przykłady dawnej ciesielki (między innymi więźba dachowa głównej auli, więźba dachowa przedsionka wschodniego, drewniany maswerk okna auli). Największe zmiany dotknęły północną część budowli, częściowo rozebraną, a częściowo przekształconą w XVII wieku przy użyciu kamienia. Ponadto wczesnonowożytny jest krótki ryzalit po stronie wschodniej, wystający z fasady domostwa obok średniowiecznego przedsionka. Zwiedzanie wnętrz Bryndraenog najpewniej nie jest możliwe, gdyż domostwo stanowi zamieszkałą własność prywatną.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Brooksby H., The Houses of Radnorshire, Part III, „The Transactions of Radnorshire Society”, XL/1970.
Haslam R., The buildings of Wales. Powys (Montgomeryshire, Radnorshire, Breconshire), London 1979.
Smith P., Houses of the Welsh Countryside. A Study in Historical Geography, London 1988.