Beaumaris – zamek

Historia

   Zamek Beaumaris był najpóźniejszą warownią wzniesioną przez angielskiego króla Edwarda I po jego podboju Walii w drugiej połowie XIII wieku. Budowę rozpoczęto na początku 1295 roku, zaraz po zdławieniu walijskiego buntu Madoga ap Llywelyna,  na miejscu zwanym Beau Mareys, czyli “Piękne mokradła”. Prowadzona była przez mistrza budowlanego i architekta francuskiego pochodzenia, Jakuba z Saint George, przy użyciu 1800 robotników i 450 kamieniarzy. Praca pochłaniała wysoką wówczas  kwotę 270 funtów tygodniowo, przez co projekt szybko popadł w zadłużenie, zmuszając urzędników do wydawania skórzanych żetonów, zamiast zapłaty normalną monetą. W 1296 roku budowa została spowolniona, a około 1298-1300 została wstrzymana całkowicie. Było to wynikiem przede wszystkim nowych wojen Edwarda w Szkocji, które zaczęły pochłaniać jego uwagę i środki finansowe. Wewnętrzne mury i baszty nie osiągnęły pełnej wysokości, a północne i północno-zachodnie fragmenty zamku nie miały w ogóle zewnętrznych zabezpieczeń. Z powodu obawy przed szkocką inwazją na północną Walię, prace podjęto ponownie około 1306 roku, najpierw pod kierunkiem mistrza Jakuba, a następnie po jego śmierci w 1309 roku, mistrza Nicolasa de Derneford. Budowa została ostatecznie wstrzymana w 1330 roku, a zamek nadal nie osiągnął zamierzonej wysokość. Wydano na niego ponad 15 000 funtów, co stanowiło wówczas ogromną sumę.
   W 1400 roku wybuchła w północnej Walii rewolta przeciwko angielskiemu panowaniu pod wodzą Owaina Glyndŵra. Beaumaris został w 1403 roku oblężony i przejęty przez powstańców, a następnie odbity przez siły królewskie w 1405 roku. Po tym wydarzeniu zamek popadł w ruinę; w XVI wieku konstabl zamkowy narzekał, że jest chroniony przez arsenał składający się jedynie z ośmiu lub dziesięciu małych dział i czterdziestu łuków, które uznano za całkowicie nieadekwatne do ochrony twierdzy przed potencjalnym szkockim atakiem. W kolejnych latach sprawy pogorszyły się i do 1609 roku zamek został sklasyfikowany jako “całkowicie zrujnowany”.
   Gdy w 1642 roku wybuchła wojna domowa między zwolennikami króla Karola I a zwolennikami Parlamentu, Beaumaris był strategicznym miejscem, kontrolującym drogę między bazami króla w Irlandii i w Anglii. Thomas Bulkeley, którego rodzina  zarządzała zamkiem od kilku stuleci, trzymał Beaumaris  w imieniu króla i dostał około 3000 funtów na poprawę jego obrony. Nie wystarczyło to jednak i kiedy w 1646 roku królewska armia została pokonana, zamek został podporządkowany siłom Parlamentu. Gdy dwa lata później wyspa Anglesey zbuntowała się przeciwko Parlamentowi, Beaumaris został na krótko przejęty przez siły rojalistów, lecz poddał się po raz drugi w październiku 1648 roku.
   Po wojnie wiele zamków zostało zrujnowanych, uszkodzonych i rozebranych by uniemożliwić ich użycie w celach wojskowych, na szczęście dla Beaumaris Parlament był zaniepokojony groźbą inwazji rojalistów ze Szkocji i oszczędził zamek. Jego zarządcą został pułkownik John Jones, a gdy Karol II powrócił na tron ​​w 1660 roku, przywrócił zwierzchnictwo nad warownią rodzinie Bulkeleyów. W 1807 roku lord Thomas Bulkeley kupił zamek od Korony i włączył w teren stworzonego przez siebie parku. Wtedy też rozpoczął się romantyczny trend w trakcie którego zamki stały się atrakcyjnymi miejscami odwiedzanymi przez malarzy i podróżników. Pierwsze prace renowacyjne i naprawcze na zamku Beaumaris rozpoczęto w 1925 roku i kontynuowano w okresie powojennym.

Architektura

   Zbudowany na płaskim terenie we wschodniej części miasta Beaumaris, zamek nigdy nie został w pełni ukończony. Udało się wznieść koncentryczne obwodowe mury obronne, wzmocnione ułożonymi symetrycznie 6 basztami i dwoma bramami o niepełnej wysokości, zamykającymi wewnętrzny dziedziniec o kwadratowym kształcie. Dodatkową obronę stanowił zewnętrzny, ośmioboczny, niższy pas obwarowań z 12 cylindrycznymi basztami i dwoma ufortyfikowanymi bramami. Przed nim znajdowała się nawodniona fosa.
   Kamień używany przy budowie był mieszaniną wapienia, piaskowca i zielonych łupków, które dość losowo umieszczano wznosząc mury i baszty. Używania łupków zaprzestano po przerwie w pracach budowlanych w 1298 roku, w wyniku czego ograniczył się on do niższych poziomów murów.
   Głównym wejściem do zamku była południowa, zewnętrzna Brama nad Morzem, położona obok doku zamkowego, który pozwalał na dostarczenie zaopatrzenia bezpośrednio drogą morską przez sztuczny kanał. Dok zasilany był wodą morską, a fosa wodą ze strumienia, poziom między nimi wyrównywany był za pomocą śluzy. Dok chroniony był przez mur, nazwany później Chodnikiem Kanonierów i przez platformę w jego południowej części, która w średniowieczu mogła pomieścić przenośne urządzenia obronne np. trebusze lub balisty. Mur miał aż 3,7 metra grubości i z obu stron chroniony był krenelażem. Wybrzuszenie w jego środkowej części pierwotnie mieściło młyn wodny napędzany wodą ze śluzy. Brama nad Morzem zaopatrzona była w zwodzony most, opuszczany za pomocą łańcuchów lub lin przez dwa otwory umieszczone w niszy ponad ostrołukowym przejazdem. Dalej obronę zapewniały dwa równolegle ułożone otwory strzelcze w suficie przejazdu, tzw. mordownie, a następnie ciężkie dwuskrzydłowe wrota zamykane od wewnątrz na zasuwę. Brama nad Morzem prowadziła na międzymurze i do przedbramia wewnętrznej bramy południowej, zwieńczonego chodnikiem dla obrońców w koronie. W przedbramiu droga skręcała pod kątem 90 stopni przed osiągnięciem głównego obwodu obronnego.
  
Zewnętrzny pas obwarowań z 12 cylindrycznymi, niewielkimi basztami został wyposażony w około 300 stanowisk strzeleckich dla łuczników, w tym 164 otwory strzelcze umieszczone w dwóch poziomach w linii murów oraz na trzech kondygnacjach baszt. Pomiędzy głównym obwodem obronnym wydzielał on obszar międzymurza o szerokości około 18 metrów. Zewnętrzne mury podobne były do głównego obwodu, lecz znacznie niższe, by umożliwić ostrzał z murów wewnętrznych. Zwieńczono je przedpiersiem na wystających wspornikach oraz krenelażem z merlonami przeprutymi otworami strzelczymi. Chodnik w koronie murów oparto na konsolach także od strony międzymurza. Po stronie wschodniej obwodu od strony parchamu przed basztą z kaplicą usytuowano przy murze niewielki występ na wspornikach, być może pierwotnie mieszczący dzwon. Od strony północnej planowano umieścić drugą zewnętrzną bramę, jednak nie została ona nigdy w pełni ukończona. Zwana Bramą Llanfaes, miała ona mieć formę dwóch wysuniętych znacznie przed obwód podkowiastych baszt, flankujących umieszczony pomiędzy nimi przejazd z broną.

   Mury głównego obwodu były wyższe (choć i tak nie osiągnęły pełnej zamierzonej wysokości), otrzymały 11 metrów wysokości i aż 4,9 metra grubości. W ich narożach umieszczono cztery cylindryczne baszty i po jednej podkowiastej w kurtynie wschodniej i zachodniej. W grubości murów wewnętrznych  obwarowań utworzono na pierwszym piętrze przejścia, mające umożliwić załodze poruszanie się między basztami, dostęp do pomieszczeń straży i latryn zamku. Zostały one sklepione kamiennymi płytami osadzonymi na wspornikach, a niewielkie izby w grubości muru (np. przy baszcie południowo – wschodniej) zwieńczono w ciekawy sposób sześcioma rzędami nachodzących na siebie konsol. Wejście do wewnętrznych korytarzy prowadziło przez klatki schodowe przy narożnych basztach oraz przy dwóch basztach środkowych. Ważnym elementem były umieszczone w murach obronnych latryny, usytuowane w parach, po dwie z każdej dłuższej strony i jednej parze z każdej z czterech krótszych kurtyn. Łącznie było ich aż 32, po 16 na jednym poziomie. Każda latryna składała się z zamykanego drzwiami pomieszczenia oraz drewnianego siedziska umieszczonego w niewielkiej niszy. Nieczystości spadały do dołu pod ziemią, a każdy szyb latryny połączony był z centralnym szybem wentylacyjnym biegnącym aż do korony murów. Budowę tak rozbudowanego i niespotykanego wówczas systemu latryn umożliwiało posadowienie zamku na płaskim terenie na poziomie morza, w pobliżu nawodnionej fosy do której ostatecznie spływać miały pod ziemią nieczystości. Korona murów obronnych (a także baszt oraz bram) miała być zwieńczona chodnikami dla obrońców, ukrytymi za przedpiersiem osadzonym na wystających wspornikach oraz krenelażem. W merlonach planowano na różnych wysokościach przepruć szczelinowe otwory strzelcze, by uzyskać możliwość prowadzenia ostrzału pod różnym kątem.
   Sześć baszt wewnętrznego obwodu miało mieć trzy kondygnacje i zawierać pomieszczenia ogrzewane kominkami. Dolne kondygnacje były cylindryczne, natomiast wyższe wnętrza miały być ośmioboczne. W basztach narożnych okrągłe piwnice oświetlane były jedynie pojedynczymi niewielkimi otworami wentylacyjnymi, umieszczonymi pod skosem w grubości muru. Prawdopodobnie miały pełnić funkcje więzień lub magazynów. W baszcie południowo – wschodniej i północno – wschodniej zachowały się masywne łuki sklepienne ponad piwnicą, co świadczyć może, iż wyższe przestrzenie przeznaczono na komnaty mieszkalne. Były one ogrzewane kominkami, a w ich pobliżu znajdowały się pomocnicze pomieszczenia i latryny. W środkową, wschodnią basztę została wbudowana zamkowa kaplica. Od strony dziedzińca poprzedzał ją niewielki przedsionek umieszczony już w grubości muru obwodowego do którego wejście wiodło przez podwójny portal ze zwieńczeniami w trójliście z usytuowanego na dziedzińcu budynku mieszkalnego. Z przedsionka przejść można było wprost do kaplicy lub skierować się do bocznych pomieszczeń, przeznaczonych do obserwacji liturgii w odosobnieniu przez małe okienka. Sama kaplica zakończona była na wschodzie wielobokiem nad którym rozpostarto sklepienie żebrowe opadające na służkach aż do posadzki. Podzieliły one elewacje na części z których każda w dolnej partii posiadała trzy zdobione maswerkiem płytkie nisze, a w górnej wąskie ostrołukowe okno. Po stronie zachodniej kaplicy funkcjonować mogła empora. Poniżej znajdowało się sklepione kolebkowo pomieszczenie piwniczne, powyżej natomiast znajdować się miało górne piętro baszty.

   Wewnętrzna brama północna i południowa składały się z dwóch baszt podkowiastych pomiędzy którymi umieszczono przejazdy. Od strony dziedzińca wzniesiono przy każdej bramie po dwie cylindryczne wieżyczki komunikacyjne (planowane na około 21 metrów wysokości) umożliwiające wejście na szczyt. Obie bramy bardzo przypominały budynki bramne nieco starszego zamku Harlech. Wewnętrzna brama północna przewidziana była jako dwupiętrowa, z dwoma zestawami po pięć dużych okien na każdym piętrze, z których tylko jedno piętro zostało ukończone. Na pierwszym piętrze miała znajdować się wielka sala o wymiarach 21 na 7,6 metra, podzielona na dwie części z osobnymi kominkami do ogrzewania. W przyziemiu po obu stronach przejazdu bramnego znajdowały się izby dla odźwiernych i straży, przy czym z obu południowych przejść można było do narożnych wieżyczek komunikacyjnych. By umożliwić wejście na piętro w przypadku gdy wszystkie brony przejazdu były zamknięte, umieszczono również zewnętrzne schody prowadzące do skrajnego zachodniego z pięciu otworów okiennych, posiadającego niższy parapet. Dwie północne, czołowe izby w przyziemiu bramy pełniły funkcje strażniczo – obronne i podobnie jak wszystkie inne pomieszczenia bramy zwieńczone były drewnianymi stropami. W odróżnieniu od przyziemia gdzie umieszczono jedynie szczelinowe otwory strzelcze, czołowe (północne) pomieszczenia w obu basztach bramnych i pomiędzy nimi, oświetlane były nieco większymi oknami ze zwieńczeniami w trójliście i ogrzewane kominkami. Wiadomo dzięki temu, iż nie były przeznaczone na kaplice, tak jak w budynku bramnym zamku Harlech.
   Wewnętrzna brama p
ołudniowa miała mieć identyczny wygląd jak północna, lecz prace przy niej były mniej zaawansowane. Pomimo tego jej przejazdu chroniły aż trzy opuszczane w rowkach brony, dwa zestawy sufitowych otworów strzelczych, strzelnice w bocznych ścianach obsługiwane z pomieszczeń straży oraz trzy dwuskrzydłowe wrota.
   Na dziedzińcu pierwotnie znajdowały się liczne tymczasowe zabudowania robotników budowlanych oraz nie wiadomo czy ukończone, budynki przystawione do wewnętrznych ścian murów obwodowych. Po stronie zachodniej wzdłuż całej kurtyny prawdopodobnie znajdowały się stajnie i kuchnia, natomiast po stronie wschodniej nieco ponad połowę długości zajmować miał prostokątny, piętrowy (z niską sutereną) budynek mieszkalny ogrzewany dwoma kominkami. We wszystkich tych budynkach jedyne oświetlenie zapewniać miały okna od strony dziedzińca. W narożniku południowo – wschodnim być może planowano umieścić nieduży spichlerz, a pomiędzy wewnętrzną bramą północną i murem obwodowym znajdował się piec. Na dziedzińcu nie odnaleziono jedynie śladów zamkowej studni.
  

Stan obecny

   Zamek Beaumaris do czasów współczesnych przetrwał w formie trwałej ruiny, wynikającej jednak bardziej z nieukończenia budowy, niż z późniejszych zniszczeń. Zachował się pełny zewnętrzny obwód obwarowań oraz wewnętrzny o niepełnej wysokości. Nie przetrwała także żadna wewnętrzna zabudowa na zamkowym dziedzińcu. W 1986 roku UNESCO uznało zamek za jeden z “najlepszych przykładów architektury wojskowej końca XIII i początku XIV wieku w Europie” i dodało go do Listy Światowego Dziedzictwa. Obecnie Beaumaris jest zarządzany przez agendę rządową Cadw i udostępniony do zwiedzania, jako jedna z największych atrakcji historycznych na terenie północnej Walii.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Kenyon J., The medieval castles of Wales, Cardiff 2010.
Taylor A. J., Beaumaris Castle, Cardiff 1999.

Taylor A. J., The Welsh castles of Edward I, London 1986.
Strona internetowa wikipedia.org, Beaumaris Castle.