Historia
Pierwotny, drewniany anglo-normański zamek, czy też raczej rycerski gródek (ang. ringwall) został wzniesiony w XII wieku przez ród de Barry (Barri), posiadający swe nazwisko od pobliskiej wyspy, na której funkcjonowała przednormańska kaplica św. Barruca. Jako pierwszy pojawił się w źródłach pisemnych rycerz William de Barry, który na przełomie XII i XIII wieku kilkukrotnie świadkował na dokumentach i przekazał pastwiska opactwu w Neath, a w latach 1232-1243 wmieszany był w bunt Richarda Marshala. Po nim pod koniec pierwszej połowy XIII wieku żył kolejny William, którego synem był John de Barry, mieszkaniec Cardiff. Pod koniec XIII wieku, prawdopodobnie z inicjatywy kolejnego członka rodu, Lucasa de Barry, zbudowano w obrębie pierwotnego zamku dwa pierwsze kamienne budynki: północno – wschodni i północno zachodni.
W 1316 roku zamek został zaatakowany i poważnie uszkodzony podczas walijskiej rewolty Llywelyna Brena przeciwko angielskiemu królowi Edwardowi II. Po zakończeniu działań wojennych John de Barry przeprowadził naprawy i dokonał rozbudowy zamku o południowy budynek auli oraz wieżę bramną. Już jednak w 1321 roku John de Barry wmieszał się w bunt baronów pod wodzą Rogera Mortimera i Humphrey’a de Bohun, skierowany przeciwko Hughowi Despenserowi młodszemu, znienawidzonemu faworytowi króla Edwarda II. Na skutek niepowodzeń rewolty i zaangażowania Johna, jego ziemie i dobra zostały skonfiskowane. Odzyskał je po sześciu latach, obejmując urząd w Cardiff, po przejęciu władzy przez królową Izabelę i Rogera Mortimera.
John posiadał dwóch synów: Richarda i Thomasa oraz córkę Joan, przy czym synowie zmarli bez potomków około połowy XIV wieku. Dobra rodzinne wraz z zamkiem przeszły wówczas na Joan, a wraz z jej śmiercią w 1351 roku, na jej syna Thomasa Marshala. W drugiej połowie XIV wieku kolejnym właścicielem zamku był Oliver St. John, lord Fonmon, następnie członkowie rodziny St. John z Bletsoe. W pierwszej połowie XVI stuleciu zamek znajdował się już w częściowej ruinie, użytkowana była jedynie na cele gospodarcze południowa część wraz z wieżą bramną. W XVIII stuleciu, po prawdopodobnie krótkotrwałym użytkowaniu w czasie wojny domowej z XVII wieku, zamek został w całości porzucony i w większości rozebrany.
Architektura
Zamek usytuowano na niewielkim wywyższeniu terenu, pomiędzy płytką doliną z przepływającym nią strumieniem na północy, a nieodległym wybrzeżem Kanału Bristolskiego na południu. W pobliżu znajdowała się również mała przystań, która posiadała spokojne wody dzięki wyspie Barry na południowym – wschodzie. Pierwotnie zamek był niewielkim drewniano – ziemnym założeniem o średnicy około 35 metrów, zabezpieczony rowem suchej fosy o szerokości około 10 metrów i obwarowaniami drewniano – ziemnymi w postaci palisady lub częstokołu. Przypuszczalnie drewniana lub szachulcowa była również cała zabudowa wewnętrzna.
Pod koniec XIII wieku zamek składał się z dwóch umieszczonych w narożnikach, prostokątnych w planie budynków: północno – wschodniego i północno – zachodniego. Połączono je kurtyną muru po stronie północnej i obwodem obronnym na południu, który wydzielał pomiędzy nimi nieduży dziedziniec. Budynek wschodni posiadał wewnątrz wydzielone pomieszczenie w części południowej, z małą kwadratową wnęką ścienną w murze wschodnim. Większa izba północna posiadała podłogę z glinianej polepy, przy czym jej północna część mogła być zaopatrzona w piwniczkę. Ze ściany wschodniej mógł być wysunięty płytki ryzalit, zapewne o funkcji latryny. Budynek zachodni posiadał przypuszczalne wymiary 7,3 x 14,5 metra i mury grube na około 1,1 metra. Podobnie jak w przeciwległym domu, dwie z jego ścian stanowiły część obwodu obronnego.
Po rozbudowie z pierwszej połowy XIV wieku zamek składał się z dwóch starszych budynków mieszkalnych po stronie północnej, połączonych krótkimi kurtynami murów obronnych, a także z budynku auli (ang. hall) po stronie południowej, sąsiadującego od wschodu z wieżą bramną, natomiast od zachodu z narożną wieżą czworoboczną. Narożna wieża południowo – zachodnia wysunięta była przed fasadę zamku, tak że mogła flankować usytuowaną na południu bramę wjazdową do zamku. Budynek bramny był natomiast nietypowo wciśnięty pomiędzy dwa skrzydła, tworzące za nim niewielki dziedzińczyk, po przebyciu którego osiągało się dopiero główny dziedziniec zamku.
Budynek południowy usytuowany został dłuższymi bokami na osi wschód – zachód, prostopadle do domów północnych, w ten sposób, że jego ściana południowa stanowiła mur obwodowy zamku, a ściana wschodnia część wieży bramnej. Wewnątrz budynku główna reprezentacyjna sala znajdowała się na pierwszym piętrze i była ogrzewana kominkiem w północnej ścianie. Niższa kondygnacja prawdopodobnie posiadała wydzielone nieduże pomieszczenie w części zachodniej. Całość zwieńczona była drewnianym stropem, składającym się z płasko ułożonych na kamiennych wspornikach belek. Wejście do budynku prowadziło od strony dziedzińca, mniej więcej pośrodku większego pomieszczenia w przyziemiu. Istniała możliwość jego blokowania ryglem osadzanym w otworze w grubości muru. Prawdopodobnie dodatkowo można się było dostać wprost na piętro za pomocą zewnętrznych drewnianych schodów, przystawionych do zachodniej części ściany północnej. W południowo – wschodnim narożniku znajdowały się wąskie schody, w grubości muru prowadzące na ganek straży, wieńczący mur obronny, ale też i zapewne budynek auli, jako że stanowił on fasadę zamku. Ponadto w ścianie wschodniej znajdowało się przejście do pomieszczenia na piętrze wieży bramnej. W budynku auli nie odnaleziono żadnej latryny. O ile nie znajdowała się ona w zniszczonej części zachodniej ściany południowej, to zaplecze sanitarne mogło funkcjonować w narożnej wieży południowo – zachodniej.
Wjazd do zamku prowadził przez ostrołukowy portal z broną, podwójne drzwi o szerokości 1,9 metra i most zwodzony wiodący do sklepionego przejazdu bramnego. Powyżej znajdowało się małe pomieszczenie, które być może służyło jako kaplica. Oświetlało je od południa ostrołuczne okno z profilowanym okapnikiem osadzonym na dwóch konsolach o kształcie głów ludzkich: rycerza i damy. Wyposażenie wewnętrzne oratorium składało się z półki ściennej oraz kamiennej pisciny z odpływem. Ołtarz mógł być umieszczony we wnęce okiennej drugiego, wschodniego otworu, ponadto w pomieszczeniu znajdować się musiał także mechanizm do obsługi brony. Górna kondygnacja wieży bramnej skomunikowana była wspomnianym powyżej przejściem z sąsiadującym budynkiem auli oraz połączona zakręcającym przejściem z chodnikiem w koronie muru obronnego po stronie północno – wschodniej. Prawdopodobnie niezachowana północna ściana wieży bramnej była bardzo cienka, być może nawet konstrukcji szachulcowej.
Stan obecny
Do czasów współczesnych w najlepszym stanie zachował się fragment wieży bramnej z ostrołukowym portalem i uszkodzonym gotyckim oknem powyżej. Pomniejsze fragmenty murów przetrwały po stronie północnej i wschodniej, gdzie widoczny jest również otwór strzelecki. Od zachodu widoczne są fragmenty murów skrzydła południowego zamku, zwłaszcza ściany zwróconej ku dziedzińcowi i ściany współdzielonej z przejazdem bramnym. Wstęp na teren zamku jest wolny.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Kenyon J., The medieval castles of Wales, Cardiff 2010.
Salter M., The castles of Gwent, Glamorgan & Gower, Malvern 2002.
The Royal Commission on Ancient and Historical Monuments of Wales, Glamorgan Later Castles, London 2000.