Historia
Na przełomie IV i V wieku n.e. Whithorn było istotnym handlowym ośrodkiem rodzimej, brytońskiej społeczności, w którym w 431 roku miano pochować świętego Niniana. Według żyjącego kilkaset lat później mnicha i kronikarza Bedy Czcigodnego, miał on ochrzcić południowych Piktów i ufundować w Whithorn przed śmiercią wspaniały kościół, konsekrowany pod wezwaniem św. Marcina z Tours. Budynek ten miał być powszechnie znany pod nazwą Białego Domu („Candida Casa”), od użytego do jego budowy jasnego kamienia lub tynku. Z czasem do umieszczonego w kościele grobu zaczęły przybywać rzesze pielgrzymów, szukających uleczenia za pomocą wstawiennictwa zmarłego świętego. Ponadto przy kościele osiadła społeczność monastyczna, za sprawą której Whithorn stało się również ośrodkiem nauczania i misjonarstwa o dużych wpływach.
W VIII wieku tereny południowo – zachodniej Szkocji przeszły pod władzę Anglosasów z Northumbrii, którzy przejęli kontrolę nad sakralnymi ośrodkami, osadzając w nich własnych księży i mnichów. Do lat 30-tych VIII wieku northumbryjski mnich Pecthelm, przyjaciel Bedy Czcigodnego, wyznaczony został tamtejszym biskupem, a Whithorn uzyskało rolę głównego kościoła Galloway. Anglosasi przejęli również entuzjastycznie kult św. Niniana, prawdopodobnie w celu asymilacji z miejscową ludnością. W Whithorn wznieśli okazały drewniany kościół oraz kamienno – glinianą kaplicę, najpewniej przeznaczoną na relikty św. Niniana. Obie te budowle funkcjonowały z datków pielgrzymów do pożaru z około 840 roku, być może spowodowanego najazdem wikingów.
Do X wieku szlaki morskie zostały opanowane przez nordyckich najeźdźców, a skandynawscy osadnicy dołączyli do mieszanej populacji Whithorn. Odbudowany kościół św. Niniana o dziwo wciąż wówczas funkcjonował, wraz z pobliską społecznością monastyczną, która się nim opiekowała, mimo licznych śladów wikińskiej bytności w osadzie. Panowanie Skandynawów nad Galloway zakończyło się około początku XII wieku, za sprawą kampanii wojennych szkockiego króla Aleksandra I. Następnie w 1128 roku Fergus z Galloway wyznaczył Gilla Aldhana na biskupa Whithorn oraz osadził przy kościele św. Niniana społeczność augustiańską. Augustianie długo nie przetrwali w Whithorn, gdyż już w 1175 roku zastąpili ich premonstratensi, prawdopodobnie przybyli z pobliskiego Soulseat. W Whithorn utworzyli oni konwent przy biskupiej siedzibie, katedrze i kaplicy ze szczątkami świętego. Kościół katedralny i klasztorny otrzymał znaczne dochody z okolicznych parafii oraz od napływających do św. Niniana pielgrzymów. Wpływy te przeznaczano między innymi na rozbudowę, prowadzoną od około 1200 roku, kiedy to powiększona katedra wchłonęła sanktuarium św. Niniana, przekształcone w kryptę pod prezbiterium nowego kościoła.
W 1302 roku Whithorn odwiedzić miał przyszły angielski król Edward II, będący z wojskiem w drodze do okupowanej Szkocji. Według tradycji Szkoci mieli próbować udaremnić mu wywiezienie świętego obrazu Niniana, lecz ten rzekomo wkrótce cudownie sam powrócił. W 1329 roku do Whithorn udać się miał natomiast szkocki król Robert I Bruce, szukający uzdrowienia na trzy miesiące przed śmiercią. Jego syn Dawid II także odwiedził klasztor, tym razem według legendy w celu usunięcia strzały jaka utknęła w jego ciele podczas bitwy pod Neville’s Cross i nie chciała dać się usunąć aż do wizyty w klasztorze w 1357 roku. Oprócz królewskich wizyt do Whithorn wciąż przybywały wielkie ilości zwykłych pielgrzymów, dzięki czemu osada rosła i bogaciła się, a wraz z nią klasztor. W XIII wieku oprócz biskupa i przeora mieszkać w nim miało 20 zakonników.
W 1408 roku w klasztorze oprócz przeora mieszkało już tylko dwunastu premonstratensów, podczas gdy kościół opisywany był jako podupadły. Papież nakazał wówczas przeznaczyć połowę dochodów przeoratu na naprawy. W 1424 roku Margaret, hrabina Douglas, sfinansowała budowę kaplicy. Następnie około 1430 roku przeor Thomas McGilliachnisy zbudować miał nową kaplicę pod wezwaniem Matki Boskiej (ang. Lady Chapel). Odnowiony kościół i klasztor szczyt ponownego rozkwitu przeżyły dzięki częstym wizytom króla Jakuba IV na przełomie XV i XVI wieku, kiedy to zaczęto budowę lub przebudowę wielkiej kaplicy przy prezbiterium katedry, z której pielgrzymi mogli obserwować sanktuarium. Ostatnie naprawy odnotowane zostały przed 1560 rokiem, kiedy biskup Alexander Gordon potwierdził otrzymanie 500 marek na „reparation and bigging of his kirk”.
Kres klasztoru nastąpił wraz ze zwycięstwem w Szkocji reformacji, choć problemy zaczęły się już od 1514 roku, kiedy to zmarł ostatni prawdziwy przeor Henry Madowell. Po nim Whithorn zarządzane było przez świeckich administratorów, szukających możliwości do szybkiego wzbogacenia. W 1560 roku konwent premonstrateński został rozwiązany, kaplicę św. Niniana zniszczono w trakcie rozruchów, zaś kościół zamknięto około 1581 roku, gdy parlament zakazał pielgrzymek. Ostatecznie do końca XVI wieku cały budynek znalazł się w ruinie. Biskup Galloway, Alexander Gordon, kilka lat wcześniej przeszedł na stronę reformatorów, podobnie jak część z ostatnich jedenastu mnichów. Pozostawione zabudowania od 1569 roku oficjalnie stanowiły własność lorda Roberta Stewarta, nieślubnego syna króla Jakuba V, ale faktycznie zarządzał nimi ród Flemingów, wysuwający roszczenia po ostatnim przeorze, Malcolmie Flemingu.
Na początku XVII wieku przeprowadzono pierwsze naprawy korpusu nawowego dawnego kościoła klasztornego i katedralnego, prawdopodobnie przedsięwzięte z inicjatywy Gavina Hamiltona, którego Jakub VI w 1610 roku uczynił biskupem. Niestety wschodnia część kościoła została całkowicie porzucona i następnie rozebrana, zachodnia zaś od 1690 roku służyła protestanckiej społeczności. Pod koniec XVII wieku zawaleniu uległa zachodnia wieża, wzniesiona około 1635 roku, co doprowadziło też do uszkodzenia średniowiecznej fasady kościoła. Nawa została co prawda odbudowana, ale funkcję fary przestała pełnić w 1822 roku, gdy w pobliżu, na miejscu dawnego wirydarza i jednego ze skrzydeł klauzury, wzniesiono nowożytny kościół.
Architektura
Wczesnośredniowieczny klasztor założony został na niewysokim wzgórzu o kolistym planie. Przypuszczalnie zajmował rozległy obszar, od północy ograniczony strumieniem Kelt. Rdzeń założenia z najważniejszymi budynkami sakralnymi musiał być ogrodzony ziemnymi obwałowaniami, przed którymi usytuowane były rozproszone grupy zabudowań wznoszonych w konstrukcji drewnianej lub przy użyciu nie przewiązanego zaprawą kamienia. Pośród nich znajdować się mogło skryptorium, dom dla gości, pomieszczenia mieszkalne mnichów oraz zabudowania gospodarcze w postaci stodół, spichrzy lub spiżarni. Budynki te zapewne rozłożone były bez planu, niektóre zgrupowane lub połączone wspólnymi ogrodzeniami w celu ułatwienia funkcjonowania. Przy kościele znajdował się cmentarz z wysokimi krzyżami z drewna lub kamienia.
W późniejszym okresie średniowiecza zabudowa klasztoru przesunęła się ku wschodowi, w stronę głównego traktu przebiegającego przez osadę. Najważniejszą pozycję zajmował kościół i położone po jego północnej stronie zabudowania klauzury, otaczające trzema skrzydłami i krużgankami czworoboczny wirydarz. W obrębie klasztoru poza klauzurą znajdowały się liczne zabudowania gospodarcze (domostwa rzemieślników, stodoły, obory, spichrze), zabudowania związane z obsługą pielgrzymów, a także ogrody, sady i cmentarz. Przed budową około 1200 roku przy prezbiterium kościoła sanktuarium św. Niniana, jego szczątki złożone były w osobnej, wolnostojącej na niewielkim pagórku kaplicy, później przekształconej w kryptę.
Kościół od XIII wieku był budowlą dość nietypową, o skromnej partii zachodniej i mocno rozbudowanej części wschodniej. Od zachodu znajdował się jednonawowy, dziewięcioprzęsłowy korpus o wymiarach 9,1 x 7,6 metra, który prawdopodobnie powstał przy wykorzystaniu murów starszej i mniejszej czteroprzęsłowej nawy z XII wieku. Od wschodu sąsiadował on z transeptem zaopatrzonym w boczne kaplice i przypuszczalnie niewysoką wieżę, za którym znajdował się trójnawowy, pięcioprzęsłowy chór, zakończony na wschodzie węższym, czworobocznym sanktuarium św. Niniana, z zewnętrznymi elewacjami wzmocnionymi pięcioma masywnymi przyporami. Od południa dostawiono do niego późnogotycką dwuprzęsłową kaplicę, na północy natomiast z narożnikiem stykała się niewielka ale dwukondygnacyjna zakrystia.
W średniowieczu korpus nawowy był głównym miejscem kościoła dostępnym dla zwykłych świeckich ludzi, odgrodzonym na wschodzie przegrodą lektorium od chóru. Nietypowo dla kościołów katedralnych otrzymał tylko jedną nawę, oświetlaną od XV wieku dużymi ostrołucznymi oknami od południa i jednym od zachodu. Wejście do niego od XV wieku prowadziło poprzez wspaniały XII-wieczny portal, przeniesiony najpewniej z południowej ściany prezbiterium, osadzony w zachodniej części południowej ściany nawy. Szeroki na 1,2 metra, miał uskokową formę z półkolumnami po bokach przejścia, na których kapitelach i abakusach osadzona została półkolista, także uskokowa archiwolta, zdobiona na klińcach wzorami w jodełkę i różnorodnymi motywami podobnymi do kwiatów (w trakcie przenoszenia kilka klińców zostało zastąpionych bardziej surowymi, jeden umieszczono do góry nogami, a jeden zastąpiono nieobrobionym kamieniem).
Z powodu specyfiki klasztoru Whithorn jako miejsca pielgrzymkowego, wierni przez nawę dopuszczani byli bokiem do wschodniej części kościoła, gdzie schodami w grubości północnego muru schodzili do umieszczonej pod głównym ołtarzem krypty z sanktuarium św. Niniana, a następnie wychodząc okrążali środkową część chóru z drugiej strony, by nie zakłócać pochodu kolejnych pielgrzymów. Wewnątrz krypta była przykryta sklepieniem żebrowym podtrzymywanym przez środkową kolumnę i przyścienne wsporniki. Pod koniec XV wieku przebudowano ją na dwie komory ze sklepieniami kolebkowymi. Kryptę ze sklepieniem kolebkowym utworzono również w XV wieku pod późnogotycką kaplicą.
Stan obecny
Do czasów współczesnych spośród całego założenia przetrwała nawa kościoła, widoczna w postaci trwałej, niezadaszone ruiny, z murami obwodowymi i kilkoma detalami architektonicznymi (romański portal wejściowy – przeniesiony z innego miejsca, portal wczesnogotycki z zewnętrzną archiwoltą z około 1500 roku, ościeża wtórnie obniżonych trzech okien z XV wieku, lancetowate okno z XIII wieku, trzy uszkodzone wnęki nagrobkowe). Jej zachodni szczyt pochodzi z czasów odbudowy z początku XVIII wieku. Wschodnia ściana również zbudowana została w okresie nowożytnym, na miejscu dawnego lektorium. Dalej na wschód, rozdzielone współczesną ścieżką i nagrobkami cmentarza, znajdują się pozostałości dawnego prezbiterium kościoła klasztornego oraz sąsiedniej kaplicy i zakrystii, widoczne na poziomie dolnych partii murów. Niestety nawet te niewysokie relikty w górnych partiach są efektem XIX-wiecznych prac renowacyjnych. W części oryginalna pozostaje natomiast krypta (z przebudowanym sklepieniem), obok której niski mur fundamentowy, nadbudowany około 1880 roku, wyznacza pozycję starszego, odkrytego w trakcie badań archeologicznych kościoła, przypuszczalnie datowanego na VIII wiek. Przy głównej ulicy obok opactwa znajduje się jeszcze przebudowany budynek bramny z zachowanym przejazdem i portalem z końca XV wieku, a na obszarze dawnego klasztoru duża liczba średniowiecznych, zdobionych krzyży i ich fragmentów.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Cox A., Gall S., Yeoman P., Whithorn Priory and St Ninian’s Chapel & Cave, Edinburgh 2005.
Donaldson G., Radford C.A., Whithorn and the ecclesiastical monuments of Wigtownshire, Edinburgh 1997.
Fawcett R., Scottish Abbeys and Priories, London 2000.
Gifford J., The buildings of Scotland. Dumfries and Galloway, London 1996.
MacGibbon D., Ross T., The ecclesiastical architecture of Scotland from the earliest Christian times to the seventeenth century, t. 2, Edinburgh 1896.
Salter M., Medieval abbeys and cathedrals of Scotland, Malvern 2011.
The Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments and Constructions of Scotland. Fourth report and inventory of monuments and constructions in Galloway (Volume I), county of Wigtown, Edinburgh 1912.