Historia
Grobowiec Vinquoy wzniesiony został w epoce neolitu, która na Orkadach rozpoczęła się około 3500 roku p.n.e. Wtedy to ludzie po raz pierwszy zaczęli uprawiać ziemię, wytwarzać ceramikę i nowe formy narzędzi lub broni. W architekturze zmiany uwidoczniły się budową solidniejszych, bardziej trwałych domów, a przede wszystkim wznoszeniem monumentalnych grobowców. W Vinquoy, tak jak w innych neolitycznych grobowcach komorowych, zmarłych grzebano zbiorowo, nie obawiając się przemieszania kości. Pogrzebom często towarzyszyły przedmioty, pośród których znajdowały się topory, narzędzia i ceramika. Użytkowanie grobowca Vinquoy przerwane zostało najpóźniej w epoce brązu, za sprawą zmienionych wierzeń i technik pogrzebowych.
Architektura
Grobowiec zbudowany został w północnej części wyspy Eday, w jej najwyższym punkcie, z którego rozciągał się rozległy widok na sporą grupę wysp archipelagu Orkadów. Zajął południową część wydłużonego na osi północ – południe grzbietu, od strony wschodniej opadającego dość stromymi zboczami, ale z pozostałych trzech stron obniżającego się w miarę łagodnie. Na południowym – wschodzie, na niżej leżącym terenie, w epoce neolitu zbudowany został dwupoziomowy grobowiec Huntersquoy i grobowiec Braeside, a za nimi ustawiono wyjątkowo okazały monolit.
Grobowiec utworzony został z kamiennego kopca (ang. cairn) o średnicy około 17,7 metrów, zajmującego owalny w planie kształt. Jako że wzniesiono go na łagodnie nachylonym zboczu, jego wysokość w części północnej wyniosła co najmniej 1,2 metra, natomiast w części południowej 2,4 metra, z możliwą pierwotną wysokością większą w obu przypadkach o maksymalnie 0,5 metra. Wzdłuż krawędzi kopiec wzmocniony był pierścieniem większych, starannie ułożonych kamieni o równym licu. Kolejny surowy mur z nieregularnym licem (nie mającym być widocznym), zbudowany z kanciastych kamieni o różnych rozmiarach, wzmacniał konstrukcję wnętrza kopca.
Wejście do grobowca umieszczono w niższej części południowej, przy czym zarówno korytarz, jak i komorę grobową lekko wcięto w zbocze wzgórza. Korytarz uzyskał niecałe 4 metry długości i zmienną szerokość, od 0,6 metra w części zewnętrznej do niecałego 0,5 metra w partii głębszej. Zbudowany został z płyt czerwonego piaskowca, które nadały mu nieco bardziej surowy wygląd, niż w innych orkadzkich grobowcach komorowych. Ściany utworzono z dużych i nieregularnych bloków, jedynie dwóch lub trzech na wysokość, uzupełnianych suchym murem z mniejszego materiału budowlanego. Pomimo prymitywnej techniki, uzyskano równe elewacje zachowujące pion. Dzięki temu duże płaskie kamienie służące do zadaszenia, można było położyć na równej wysokości. Wysokość korytarza wynosiła około 0,8-0,9 metra, nie pozwalała więc na wyprostowanie się wchodzących osób, za wyjątkiem zewnętrznej części o długości około 4 metrów, mającej charakter otwartej transzei pomiędzy materiałem budowlanym kopca.
Środkowa część komory grobowej utworzona została na rzucie nieregularnego wieloboku o wymiarach około 2,5 x 1,8 metra. Podobnie jak w korytarzu, ściany wzniesiono z dużych bloków piaskowca, uzupełnianych bez użycia zaprawy drobniejszym kamieniem łamanym. Ściany były pionowe w dolnych częściach, a następnie lekko nachylone ku wnętrzu, sięgając pierwotnie około 3 metrów wysokości. Po stronie południowo – wschodniej, na wysokości około 2 metrów, ze ściany wysunięto na około 0,25 metra zaokrąglony otoczak, który mógł służyć jako półka na lampę oliwną lub depozyt wotywny. Możliwe, że jego górna część została celowo spłaszczona. Ponadto w naturalnym podłożu skalnym pomieszczenia wykuto okrągłą jamę o średnicy 0,4 metra i głębokości 0,12 metra, w której składana była ceramika i inne dary pogrzebowe.
Od wschodu i zachodu centralne pomieszczenie grobowca łączyło się z czterema mniejszymi komorami, których wejścia zgrupowano parami. Małe komory powiązano kamieniarką w ten sposób, że nadproże komory południowo – wschodniej umieszczono poniżej nadproża komory północno – wschodniej, a nadproże północno – zachodnie osadzono pod południowo – zachodnim. W konsekwencji zadaszenie komór znalazło się na rożnych poziomach. Ich wnętrza uzyskały około 1,7 metra wysokości, z zadaszeniem w postaci pojedynczych lub kilku kamieni. W planie były z grubsza czworoboczne, z ostrymi narożnikami, od 0,9 do 1,5 metra szerokie i od 0,8 do 1,1 metra głębokie.
Stan obecny
Kopiec grobowca jest dziś porośnięty trawą i wrzosem, przez co w niektórych miejscach trudno go odróżnić od otaczającego krajobrazu. Został naruszony na krawędziach, a pośrodku jego górnej części powstała płytka depresja, utworzona z powodu nowożytnego wejścia, poprowadzonego poprzez pierwotne zadaszenie, wprost do komory grobowej. Pomimo tego Vinquoy pozostaje jednym z najlepiej zachowanych prehistorycznych grobowców komorowych na Orkadach, o wielkości kopca zbliżonej do pierwotnej. Środkowa część komory grobowej jest dziś nieco niższa, wysokości około 2,4 metra, pozbawiona pierwotnego zadaszenia. Zadaszenia zachowały natomiast cztery komory boczne oraz korytarz wejściowy. Vinquoy stanowi główną atrakcję Eday Heritage Walk na północnym krańcu wyspy, obok dwóch innych grobowców i imponującego monolitu (ang. Stone of Setter).
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Bøe M., Brend A., Lee D., Marwick J., Excavations at Vinquoy Hill Neolithic Tomb, 1985 Eday Orkney, Summary Report, [b.m.w.] 2024.
Castleden R., Neolithic Britain: New Stone Age sites of England, Scotland and Wales, London 1992.
Henshall A.S., The chambered tombs of Scotland, volume I, Edinburgh 1963.
The Royal Commission on the Ancient Monuments of Scotland. Twelfth report with an inventory of the ancient monuments of Orkney & Shetland, volume II, inventory of Orkney, Edinburgh 1946.