Historia
Grobowiec zwany Unstan, usytuowany na Mainland, głównej wyspie archipelagu Orkadów, zbudowano około 2500 roku p.n.e. Wzniosła go wczesnorolnicza społeczność żyjąca w pobliżu jezior Stenness i Harray, która w pobliżu skonstruowała także wiele innych sakralnych i świeckich budowli. Społeczność ta musiała mieś już rozwinięty rytuał pogrzebowy i odpowiednie ceremonie, które przeprowadzano wykorzystując między innymi odnajdywaną później ceramikę, narzędzia i pozostałości pokarmu. O wadze budowli świadczył wysiłek, jaki musiano włożyć w trakcie jej wznoszenia, a także fakt, iż grobowiec wykorzystywany był przez co najmniej kilka pokoleń, nawet w epoce brązu przez ludność kultury pucharów dzwonowatych.
Architektura
Grobowiec usytuowano na nisko położonym gruncie wysuniętego ku jeziorowi Loch of Stenness cypla. Tworzył go kopiec ziemi i kamieni (ang. cairn), usypany na planie zbliżonym do koła o średnicy około 13-13,7 metrów. Pierwotnie kopiec oblicowany był po krawędzi układanymi na sucho kamieniami, tworzącymi niski mur wzmacniający statykę całej budowli. Konstrukcję kopca wzmocniono poprzez umieszczenie wewnątrz jeszcze dwóch kolistych w planie rzędów kamieni, także ułożonych bez użycia zaprawy. Środkowy z nich utworzono w odległości około 1,1 metra od wewnętrznego i w podobnej odległości od zewnętrznej krawędzi kopca.
Bardzo wąskie wejście do wnętrza umieszczono po stronie wschodniej. Wiodło ono niskim, zmuszającym do czołgania lub kucania korytarzem o szerokości od 0,4 do 0,7 metra i długości około 6-6,5 metra, do usytuowanej pośrodku kopca komory grobowej. Nietypowo przejście z korytarza prowadziło nie do krańca komory, ani do środkowej części jej dłuższego boku, jak to najczęściej praktykowano, ale do południowej partii ściany wschodniej. Ściany korytarza utworzono z płaskich kamieni, układanych horyzontalnie na sobie bez przewiązywania zaprawą. Mniej więcej w połowie długości korytarza utworzono stopień o wysokości około 0,2 metra.
Komora grobowa była w planie nieregularna, choć zbliżona do wydłużonego prostokąta o długości około 6,6 metra na linii północ – południe i niecałych 2 metrów na linii wschód – zachód. Jej wysokie na co najmniej 2,1 metra wnętrze podzielone zostało parami wąskich kamiennych płyt na pięć przestrzeni, połączonych ze sobą przejściami, pozostawionymi pośrodku każdej pary płyt. Skrajna część południowa mogła być dodatkowo podzielona jeszcze jednym poprzecznym kamieniem. Co więcej dwie skrajne przestrzenie prawdopodobnie dzielone były na wysokości 1,2 metra horyzontalnie kładzionymi płaskimi kamieniami na dwie kondygnacje, czy też półki. W połowie środkowej przestrzeni umieszczono niskie przejście o szerokości 0,4 metra, wiodące do kolejnej, bocznej komory o wielkości 1 x 1,4 metra. Być może umieszczone w niej dwa szkieletowe pochówki, należały do znaczniejszych osób niż te złożone w głównej komorze.
Ściany wszystkich komór wzniesiono z wielką starannością, nie jak to najczęściej bywało z wielkich kamiennych płyt, ale z mniejszych, wąskich kamieni układanych dłuższymi stronami horyzontalnie. Większymi kamieniami zamknięto jedynie skrajne przestrzenie głównej komory od północy i południa oraz tył komory zachodniej. Ściany nie uzyskały pionowych elewacji, gdyż nietypowo utworzono je wklęsłe mniej więcej w połowie wysokości. Płyty tworzące przegrody miały od 1,5 do 2,1 metra wysokości, nie sięgając do poziomu stropu. Posadzkę pierwotnie tworzyła biała glina.
Stan obecny
Unstan od strony zewnętrznej znajduje się dziś, dzięki przeprowadzonym pracom rekonstrukcyjnym, w stanie zbliżonym do pierwotnego. Widoczny jest kopiec (ang. cairn) przykrawający korytarz wejściowy i wewnętrzne komory, obecnie zwieńczone dla bezpieczeństwa betonową kopułą. Istnieje możliwość wejścia do środka, celem zobaczenia starannie zbudowanych ścian oraz w większości zachowanych podziałów głównej komory na mniejsze przestrzenie. Na nadprożu wejścia do najmniejszej komory znajduje się dziś runiczny napis i wyryty ptak, gdyż kamień ten został umieszczony w XX wieku w trakcie prac renowacyjnych.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Castleden R., Neolithic Britain: New Stone Age sites of England, Scotland and Wales, London 1992.
Clouston R. S., Notice of the excavation of a chambered cairn of the Stone Age, at Unstan, in the Loch of Stennis, Orkney, „Proceedings of the Society of Antiquaries of Scotland”, vol. 19/1885.
Gifford J., The buildings of Scotland. Highland and islands, London 1992.
Henshall A.S., The chambered tombs of Scotland, volume I, Edinburgh 1963.
Noble G., Neolithic Scotland. Timber, Stone, Earth and Fire, Bodmin 2006.
The Royal Commission on the Ancient Monuments of Scotland. Twelfth report with an inventory of the ancient monuments of Orkney & Shetland, volume II, inventory of Orkney, Edinburgh 1946.