Historia
Pierwsi ludzie dotarli na wzgórze nad doliną rzeki Tweed w epoce mezolitu lub wczesnego neolitu, gdy grupy myśliwych przemierzały prehistoryczny krajobraz późniejszej południowej Szkocji. Najstarsze obwarowania tamtejszej osady zbudowane zostały w epoce żelaza. Zasiedlenie obejmowało dwie fazy, z których pierwsza zakończyła się pożarem pomiędzy połową III a początkiem V wieku n.e. Pierwotne obwarowania uległy wówczas tak długotrwałemu paleniu i gruntownemu zniszczeniu, że mogły być wynikiem celowych aktów destrukcji dokonanych przez napastników po zdobyciu osady. Zajęcie Tinnis nastąpiło w dość niestabilnym okresie walk z Rzymianami, którzy dokonywali licznych wypraw na północ od Wału Hadriana, choć niewykluczone, że napastnikami byli Brytowie z wrogiego plemienia lub związku plemiennego.
Zrujnowane obwarowania osady pozostawiono opuszczone przez około dwieście lat. Druga faza, doprowadziła w drugiej połowie VI wieku lub w pierwszej połowie VII wieku do ponownego zajęcia szczytu wzgórza i ekspansji na niżej położone tarasy. Wczesnośredniowieczne zasiedlenie trwało do około początku XI wieku, kiedy to dolina rzeki Tweed mogła być częścią brytońskiego królestwa Strathclyde. W późniejszym okresie średniowiecza, prawdopodobnie aż do XIV wieku, Tinnis z nieznanych powodów pozostawało opuszczone. Kres osady mógł mieć związek z końcem rządów celtyckich władców Strathclyde, którzy ulegli połączonym naciskom ze strony Skandynawów, rozrastającego się earlostwa Bamburgh, a także królestwa Alba.
Zamek według najczęstszych opinii zbudowany został pod koniec XV lub w początkach XVI wieku z fundacji rodu Tweedów z Drumelzier. Władali oni okolicznymi ziemiami od początku XIV stulecia, możliwe więc, że do budowy zamku doszło wcześniej, w drugiej połowie XIV stulecia lub w pierwszej połowie XV wieku, o ile początkowo funkcjonował on pod inną nazwą, jednakową dla tamtejszej baronii Drumelzier. W takim wypadku do Tinnis odnosiłaby się wzmianka z 1455 roku, wspominająca silny zamek „Drummellioure”, zawsze pozostający do dyspozycji króla. Po raz pierwszy pod nazwą Tinnis zamek odnotowany został w przekazach pisemnych dopiero w 1525 roku („Tynnes”), kiedy to dokonano podziału na dwie baronie: wschodnie Drumelzier i zachodnie Drumelzier, wraz z ich głównymi ośrodkami (łac. caput). Tinnis należało do baroni wschodniego Drumelzier, podczas gdy siedzibą zachodniej baronii była wieża mieszkalna i dwór w Drumelzier.
Zamek funkcjonował do drugiej ćwierci XVI wieku. Około 1525 roku miał zostać zniszczony lub uszkodzony przez ród Flemingów z Biggar, podczas jednego z międzyklanowych konfliktów, zapoczątkowanego rok wcześniej sporem terytorialnym i morderstwem Jana, drugiego lorda Fleming of Biggar. Uszkodzenia nie mogły być jednak zbyt duże, gdyż w 1527 roku wspomniano dwie baronie Drumelzier „cum loco de Tynnes”, ponadto w ówczesnych aktach sądowych nie odnotowano żadnych zniszczeń zabudowań, ani skarg na dokonanie takowych. Zamek prawdopodobnie jeszcze nadawał się do użytku i służył jako symboliczne centrum majątku ziemskiego. W 1531 roku decyzją sądu Tweedowie zostali wygnani ze Szkocji na trzy lata, choć nie zakończyło to sporu między rodami i kolejnych utarczek, grabieży oraz napaści.
W 1540 roku wieżę mieszkalną Drumelzier i podległy jej majątek, własność Jamesa Tweediego, przekazano w dożywotnią dzierżawę jego nowej żonie, Mariocie Stewart. W ten sposób główna siedziba baronii została przeniesiona z Tinnis do Drumelzier, a zamek prawdopodobnie został ostatecznie porzucony. Być może nie został nigdy podźwignięty ze zniszczeń z najazdu Flemingów, albo, co bardziej prawdopodobne, uznano go za zbyt niedogodnie usytuowany i przestarzały, by inwestować w naprawy. Materiał budowlany pozyskany ze starej budowli mógł być później wykorzystany do rozbudowy siedziby w Drumelzier, na którą przeniesiona została pierwotna nazwa.
Architektura
Obronna osada i następnie zamek zbudowane zostały na wydłużonym w planie skalistym wzgórzu, rozłożonym na szerokich stokach większego wzniesienia po stronie południowo – wschodniej i górującym około 60 metrami nad doliną rzeki Tweed na północy i zachodzie. Lokalizacja ta zapewniała ochronę stromymi stokami z każdej strony, choć od wschodu wzgórze oddzielał od piargów i skał wyżej położonego Vane Law jedynie wąski wąwóz, a na południowym – zachodzie za wzgórzem teren rósł w stronę niższego, pokrytego wychodniami grzbietu.
Obronna osada z epoki żelaza zajmowała stosunkowo płaską kulminację wzgórza, do którego kształtu miała dostosowane w planie obwarowania. Były one poprowadzone wzdłuż krawędzi stoków na planie wydłużonego owalu o osi północny – wschód, południowy – zachód, zajmującego obszar wielkości około 65 x 25 metrów. Wzniesione zostały z kamienia, który musiał stanowić zewnętrzne lico drewniano – ziemnego rdzenia. We wczesnym średniowieczu wał został odbudowany przy użyciu nie przewiązanego zaprawą kamienia. Ponadto najbardziej zagrożone miejsca na północnym – wschodzie i południowym – zachodzie, gdzie zbocza były najłagodniejsze, zabezpieczono z każdej strony dwoma liniami wałów. Były one wykonane przy wykorzystaniu kamienia, który mógł tworzyć zewnętrzne lico. Nie ma pewności czy zewnętrzne obwałowania łączyła pojedyncza linia wału od strony doliny na północnym – zachodzie, gdzie znajdowało się naturalne załamanie zbocza. Dostęp do osady możliwy był od południa i północy, poprzez przerwy pośrodku obwałowań.
Zamek usytuowano na obwałowaniach grodu, z których mogła być czerpana część materiałów budowlanych, przy czym średniowieczne mury wykonano z nieopracowanego kamienia, łączonego twardą zaprawą wapienną. Rdzeń budowli założono na planie zbliżonym do prostokąta o wymiarach 27 x 22,7 metrów. Narożniki północny i zachodni, oba skierowane w stronę doliny, wzmocniono cylindrycznymi wieżami o średnicy około 5,6-5,7 metra, z niezbyt grubymi murami o maksymalnej szerokości 1,2 metra. Południowy narożnik wypełniał czworoboczny budynek lub wieża mieszkalna, która stanowiła część ciągu zabudowań przystawionych do wschodniej kurtyny.
Średniowieczny zamek składał się również z przedzamcza, zajmującego resztę szczytu na południe i północ od wewnętrznego dziedzińca. Podzamcze chronione było murem, do budowy którego wykorzystano kamienną podstawę starszego wału. W obrębie podzamcza południowego znajdowały się dwa murowane budynki. Dziedziniec północny prawdopodobnie mieścił jedynie lżejszą zabudowę drewnianą lub szachulcową. Obie części połączone były wąskim korytarzem pomiędzy wschodnim murem zamku górnego i murem podzamcza. Droga dojazdowa przypuszczalnie wiodła od północnego – wschodu, gdzie utworzono rodzaj rampy.
Stan obecny
Do czasów współczesnych przetrwały jedynie dwie częściowo stojące okrągłe wieże i niskie fragmenty muru łączącej je kurtyny, nie licząc rozrzuconych niewielkich skupisk murowanych reliktów i kopców gruzu, głównie w miejscu gdzie znajdowała się czworoboczna wieża mieszkalna. Narożna wieża północna jest najlepiej zachowaną częścią budowli, gdyż sięga do 1,8 metra wysokości. W jej murach dostrzec można jeszcze dwa otwory strzeleckie. Obwałowania z epoki żelaza są dziś w dużej mierze zredukowane do trawiastych wybrzuszeń terenu. Wstęp na teren zamkowego wzgórza jest wolny.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Cruft K., Dunbar J., Fawcett R., The buildings of Scotland. Borders, London 2006.
Gilmore A., Muir T., Muser L., Toolis R., Woodward A., Unearthing Ancient Tweeddale: Tinnis Castle, Thirlestane Barrows and Merlin’s Grave, Glasgow 2024.
MacGibbon D., Ross T., The castellated and domestic architecture of Scotland from the twelfth to the eighteenth century, t. 3, Edinburgh 1889.
The Royal Commission on the Ancient Monuments of Scotland, Peeblesshire, An Inventory of the Ancient Monuments, volume 2, Edinburgh 1967.