Historia
Budowa zamku miała się rozpocząć w 1298 roku z inicjatywy sir Richarda Siwarda, szeryfa Dumfries, na miejscu starszego drewniano – ziemnego gródka. Jako zwolennik króla Edwarda I, sir Richard jeszcze w tym samym roku przyjmował w Tibbers angielskiego władcę, po jego klęsce pod Falkirk. W 1300 roku zamek według przekazów pisemnych miał mieścić garnizon 13 zbrojnych i 8 łuczników. Pomimo tego prawdopodobnie został zniszczony lub uszkodzony w trakcie walk szkocko – angielskich, gdyż w 1302 roku Siward otrzymał królewski przywilej zezwalający na odbudowę i donację na ten cel w postaci stu funtów. Anglicy doceniali znaczenie pogranicznego zamku, który choć padł w 1306 roku, zdobyty przez wojska Roberta Bruce’a, jeszcze w tym samym roku został odbity. Ówczesny szkocki zarządca z ramienia Roberta, John de Seton, został powieszony, a angielski władca obsadził Tibbers niejakim Thomasem Bellem z 11 konnymi zbrojnymi i 50 łucznikami.
Szkoci ostatecznie zdobyli zamek w 1313 roku, wraz ze wznowieniem kampanii Roberta Bruce’a przeciwko Anglikom. Przejętą budowlę otrzymał Thomas Randolph, earl Moray, po którego śmierci Tibbers przeszło na jego dziedziców, drugiego i trzeciego earla Moray. Ten ostatni, John Randolph, zginął w bitwie pod Neville’s Cross w 1346 roku, przez co zamek stał się własnością możnego rodu Dunbarów, earlów March, ci zaś dzierżyli go do czasu konfiskaty w 1435 roku. Związana była ona z podejrzeniami o konspiracyjną działalność jedenastego earla Dunbar i March, który został aresztowany i osadzony w edynburskim więzieniu. Co prawda oczyszczono go z zarzutu zdrady, lecz z powodu antykrólewskiego wystąpienia jego ojca paręnaście lat wcześniej, majątek earla został skonfiskowany. W kolejnych latach zamek jako własność szkockiej Korony oddawany był w krótkie dzierżawy członkom rodu Maitland i Douglasom z Drumlanrig.
W XVI wieku zamek prawdopodobnie stracił na znaczeniu i podupadł, wiadomo bowiem, iż nie odegrał roli w obronie pobliskiego miasta w 1547 roku przez Alexandra Stewarta z Garlies i Dalswinton. Tibbers miało wówczas spłonąć, nie wiadomo jednak jaki los spotkał sam zamek. Wzmianka z 1541 roku („castri locum et montem lie Mote de Tibberis nuncapatus extendendem ad duas acras terrarum”) wskazywałaby, że już wcześniej opisywane było miejsce po nim, a nie sama budowla. Chociaż ziemie i baronia wraz z „castro et lie castell-mote, granorum et fullorum molendinis” zostały potwierdzone sir Jamesowi Douglasowi z Drumlanrig w 1592 roku, a w 1593 roku wspomniano jeszcze „castell of Tibberis, called the Peilldykes”, to zamek nie pojawił się już na mapie Willema Blaeu z 1654 roku. Zapewne został całkowicie porzucony pod koniec XVI wieku lub najdalej w XVII stuleciu.
Architektura
Zamek zbudowano na wysokim zachodnim brzegu rzeki Nith, tuż przy strumieniu Marr Burn, wpadającym do rzeki po północnej stronie, a także ponad przeprawą na starym szlaku komunikacyjnym. Cyplowate ukształtowanie terenu zabezpieczało więc Tibbers ciekami wodnymi z dwóch stron, nadało mu też wydłużoną na linii północ – południe formę, uzyskaną z powodu rozlokowania na południowym grzbiecie wzniesienia dwóch lub trzech podzamczy, rozdzielonych przekopami i ziemnymi wałami. Wraz z nimi całkowita długość zamku wynosiła aż około 330 metrów, co czyniło go jedną z największych budowli w regionie Nithsdale (obok zamków Lochmaben, Torthorwald, czy Annandale), obejmującą zasięgiem nieco ponad 0,8 ha.
Główna część warowni, zamek górny, otrzymała w planie trapezowaty kształt o wymiarach około 44 x 27 metrów, wydłużony równolegle do rzeki. Masywne kurtyny muru obronnego o grubości od 2,1 do 2,8 metra, w narożnikach wzmocnione zostały podkowiastymi lub kolistymi w 5/6 obwodu wieżami, z których dwie wschodnie wysunięte były przed lico murów mniej więcej w połowie, a dwie zachodniej, usytuowane przy bardziej zagrożonej kurtynie, w około 3/4. Dodatkowo mniej więcej pośrodku kurtyny południowej do jej lica dostawiona została kolejna półkolista wieża, czy też baszta. Od zachodu pozostawiła ona jedynie krótki na 1,4 metra odcinek prostego muru, łączący się z narożną wieżą południowo – zachodnią. Narożne wieże różniły się między sobą rozmiarami i zapewne układem wnętrz (południowe mogły mieć wąskie komory cylindryczne w przyziemiu, a północne nieco większe pomieszczenia podkowiaste). Murowane obwarowania zamku wzniesione były od strony lica z dobrze wykonanego kamienia ciosowego.
Wjazd na dziedziniec umieszczony był we wschodniej części kurtyny południowej, w najlepiej chronionej części zamku, zwróconej czołem w stronę podzamcza. Prowadził do niego zwodzony most przerzucany nad fosą, połączony z ziemnym przyczółkiem po drugiej stronie przekopu. Prawdopodobnie przejazd o szerokości około 2,3 metra zabezpieczano też broną i ryglowanymi wrotami. Komunikację mieszkańców zamku z brzegiem rzeki ułatwiała furta, przebita przez północną część kurtyny wschodniej, w sąsiedztwie przyziemia jednej z narożnych wież.
Na dziedzińcu najważniejsze zabudowania mieszkalne przypuszczalnie ulokowane były po przeciwnej stronie bramy, w częściowo podpiwniczonym budynku o wymiarach 16,1 x 7,7 metra, który wypełniał większą część szerokości zamku przy kurtynie północnej. Dodatkowy budynek o wymiarach 11,5 x 6,6 metra, krótszy z powodu bramy, znajdował się w południowej części dziedzińca, a przestrzeń pomiędzy powyższymi zabudowaniami przy kurtynie zachodniej wypełniał trzeci budynek, uznawany za wielką aulę (ang. great hall). Jego pierwotna forma z końca XIII wieku mogła zostać wtórnie powiększona o przedsionek pomiędzy dwoma skrzydłami, nie przewiązany murem z głównym budynkiem północnym. Na dziedzińcu znajdowała się jeszcze studnia o głębokości około 14 metrów, usytuowana w pobliżu kurtyny wschodniej.
Podzamcza w Tibbers wypełnione były w całości zabudową drewnianą lub szachulcową. Ich ochronę zapewniały masywne obwałowania, przypuszczalnie zwieńczone w koronie palisadami i poprzedzone rowami poprzecznych przekopów. Na terenie obu podzamczy wały rozciągały się na długości około 100 metrów, ale obejmowały większym zasięgiem podzamcze zewnętrzne o maksymalnej szerokości około 85 metrów (mogło one mieścić osadę targową wraz z zabudową handlową). Grubość wałów u podstawy sięgać mogła w najszerszych miejscach niecałych 10 metrów, a na mniej zagrożonych odcinkach około 3,5 – 5,5 metra. Rów fosy zewnętrznego przedzamcza miał około 20 metrów szerokości, rów środkowy między podzamczami około 14 metrów szerokości. Przekop pomiędzy podzamczem wewnętrznym i zamkiem górnym był szerszy, około 23 metrowy.
Stan obecny
Zamek nie zachował się do czasów współczesnych. Obecnie na nadrzecznym wzniesieniu widoczne są jedynie gęsto porośnięte trawami i krzewami relikty murów przyziemia i fundamenty, sięgające maksymalnie około 1,5 metra wysokości, przy czym w najlepszym stanie przetrwały fragmenty narożnej wieży południowo – wschodniej. Na terenie podzamczy współczesna orka częściowo spłaszczyła wały, ale wraz z rowami fosy nadal można je prześledzić. Wstęp na teren zamkowego wzgórza jest wolny.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Anderson I., Dixon P., O’Grady O., The evolution of a castle, Tibbers, Dumfriesshire, [b.m.w.] 2015.
Coventry M., The castles of Scotland, Prestonpans 2015.
The Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments and Constructions of Scotland. Seventh report with inventory of monuments and constructions in the county of Dumfries, Edinburgh 1920.