Historia
Kościół św. Piotra w Thurso ufundować miał w latach 20-tych XIII wieku biskup Gilbert Murray (Gilbert de Moravia), choć najstarsze części budynku mogły zostać wzniesione już w XII wieku, w czasach gdy okoliczne tereny w dużej mierze znajdowały się pod kontrolą i wpływami Norwegów. Kościół św. Piotra wchodził w skład powołanego w 1145 roku biskupstwa Caithness. Do czasu budowy katedry w Dornoch w pierwszej połowie XIII wieku, biskupstwo mogło mieć siedzibę w nieodległym od Thurso Halkirk, co jednocześnie podnosiło znaczenie kościoła św. Piotra, być może czasowo również wykorzystywanego jako protokatedra.
W średniowiecznych przekazach pisemnych kościół św. Piotra odnotowywany był bardzo rzadko. Wspominano o nim jedynie w latach 1274-1275 i 1275-1276, w związku z oszacowywaniem dochodów miejscowego wikariatu. Kolejne wzmianki odnotowane zostały po długiej przerwie, dopiero w XVI wieku, kiedy to wikariat należał do sir Johna Mathesona, kanclerza diecezji Caithness. Dotyczyły one dwóch innych wikariuszy: Johna Craiga, który został powołany w 1547 roku, a następnie niejakiego Johna Innesa, który był wikariuszem w 1560 roku i piastował urząd do 1566 roku. Prawdopodobnie był on ostatnim księdzem rzymskokatolickim w kościele św. Piotra, ponieważ od 1567 roku John Rag był już opisywany jako pastor (ang. minister).
Zmiana kultu i liturgii w XVI stuleciu, a prawdopodobnie także powiększenie liczby miejscowej ludności, spowodowały że kościół poddano pierwszej znacznej rozbudowie. Prace te prowadzono przed 1647 rokiem, kiedy to utworzono najwcześniejszy zapis o sesji kościelnej. Rozbudowę utrzymano w stylistyce późnogotyckiej, możliwe więc, że rozpoczęta została jeszcze w XVI wieku. Około 1636 roku prowadzony mógł być remont wieży, gdyż taką datę wyryto na ponownie użytym nadprożu wbudowanym w jej schody. Jeszcze w 1670 roku zanotowano, że w oknach kościoła brakowało szyb. W 1682 roku zakupiono zamki do drzwi, zaś w 1704 roku naprawy wymagała wieża. Ciągłe problemy sprawiał dach, kilkukrotnie naprawiany w pierwszej połowie XVIII wieku.
W latach 1661-1680 kościół św. Piotra był na tyle ważny, że synod zbierał się naprzemiennie w Dornoch i Thurso. Miasto cierpiało na brak budynków publicznych, dlatego za pozwoleniem synodu kościół wykorzystywany był w XVIII wieku przez szeryfa i magistrat Thurso na sąd i więzienie. Nowa funkcja doprowadziła do kilku zmian we wschodniej części budynku (kominek w pomieszczeniu nad prezbiterium, nowe wejście do wieży, cela w przyziemiu wieży), natomiast znaczny wzrost liczby mieszkańców wymusił wprowadzenie galerii do nawy i transeptu. Funkcje parafialne świątynia pełniła do 1832 roku, po czym zastąpiona została nowszą budowlą i porzucona.
Architektura
Kościół wzniesiono pośród zabudowań osady Thurso, po zachodniej stronie rzeki, blisko jej ujścia do zatoki o takiej samej nazwie. W średniowieczu składał się z jednonawowego korpusu o wewnętrznych wymiarach 15,6 x 6,5 metra, dużo mniejszego, czworobocznego prezbiterium wielkości 5 x 4,3 metra (zwężającego się do 4,1 metra w części wschodniej), oraz smukłej czworobocznej wieży o wymiarach 4 x 4 metry, umieszczonej niesymetrycznie na styku nawy i prezbiterium, po ich południowej stronie. Nie było żadnych architektonicznych ani konstrukcyjnych powodów, dla których wieża nie miałaby znajdować się na tej samej osi co reszta budynku, ale jej połączenie z murami prezbiterium i nawy wskazywałoby, że była częścią pierwotnego planu.
Wejście do kościoła umieszczono w zachodniej części ściany południowej. Drugie wejście znajdować się mogło po przeciwnej stronie, w naprzeciwległym układzie często spotykanym w szkockich kościołach średniowiecznych. Wejście południowe już w średniowieczu poprzedzone mogło być kruchtą z bocznymi ławami po bokach. W środku nawa połączona była ze spiralną klatką schodową osadzoną w wieży, za pomocą ukośnie poprowadzonego przez grubość muru podsklepionego przejścia o długości 2,4 metra. Z prezbiterium nawa łączyła się niską, pozbawioną dekoracji i impostów, półkoliście zamkniętą arkadą tęczy. Oświetlenie nawy zapewniać mogły nieduże okna umieszczone we wschodniej części ściany południowej i w ścianie zachodniej.
Prezbiterium, choć otrzymało od strony zewnętrznej formę czworoboku, to jego wnętrze na wschodzie zamknięto półkolistą apsydą (w Szkocji rozwiązanie to zastosowano tylko w romańskiej kaplicy św. Małgorzaty na zamku edynburskim). Doświetlenie prezbiterium zapewniały szczelinowe, zaokrąglono od strony wewnętrznej otwory okienne, umieszczone od wschodu, północy i zapewne południa. Żadne z nich nie zostało wyposażone w rowki do mocowania szkła. Wnętrze prezbiterium przykryte zostało sklepieniem kolebkowym. Utworzono je niskie w stosunku do wysokości nawy, co wynikało z chęci pomieszczenia komory nad prezbiterium, rozwiązania podobnego do tego, które funkcjonowało w kościołach w Egilsay i w Deerness. Podobnie jak w Egilsay, z górnego pomieszczenia przejść można było do nawy nad łukiem tęczowym. W przeciwieństwie natomiast do Egilsay, gdzie górne pomieszczenie dostępne było jedynie po drabinie z nawy, w Thurso wchodziło się wygodniejszym sposobem, przez portal od strony klatki schodowej w wieży. Górne pomieszczenie nad prezbiterium mogło pełnić rolę skarbca lub zakrystii.
Każda wolna zewnętrzne elewacja wieży wzmocniona została rodzajem bardzo nietypowej przypory o formie półwałka, pierwotnie zakończonego zgrubnie zaokrąglonym zadaszeniem. Wszystkie trzy przypory umieszczono w miejscach, gdzie mury były najcieńsze ze względu na umieszczone w środku spiralne schody, choć solidna konstrukcja wieży prawdopodobnie poradziłaby sobie nawet bez takiego wzmocnienia. Spiralne schody we wnętrzu wieży miały znaczną szerokość około 1,1 metra, były więc dość duże jak na pełnienie połączenia tylko z pomieszczeniem nad prezbiterium, tym bardziej że mury wieży zbudowano z pewnością solidniejsze, niż byłoby to konieczne w przypadku lekkiej konstrukcji komunikacyjnej. Spiralną klatkę schodową zbudowano nie w typowy sposób, w którym każdy stopień składał się z pojedynczego kamienia o szerszym końcu wbudowanym w ścianę, a węższym spoczywającym na identycznym stopniu poniżej i tworzącym teoretycznie samonośny filar. Zamiast tego wzniesiono sklepienie kolebkowe wznoszące się, zbudowane wokół centralnego rdzenia o średnicy 0,76 metra, ze stopniami utworzonymi z kilku kamieni osadzonych bezpośrednio nad sklepieniem. Taka forma schodów była bardziej archaiczna, ale też stosowana na obszarach, gdzie nie było dostępnych dużych i odpowiednich kamieni.
W XVI lub XVII wieku dobudowane zostały dwa ramiona transeptu, stylistycznie utrzymane jeszcze o formie gotyckiej. Całość osiągnęła wówczas 24 metry na linii wschód – zachód i 25 metrów z północy na południe na linii transeptu. Wewnątrz stara nawa otwierała się na transept szerokimi, odcinkowo zamkniętymi arkadami z delikatnymi fazowaniami. Niecodziennym sposobem komunikacji w kościele było połączenie zakrzywionym korytarzem południowego ramienia transeptu bezpośrednio z kruchtą, gdzie przy ścianach umieszczono kamienne ławy. Po przebudowie najwięcej światła do kościoła wpadać musiało od południa przez okazałe pięciodzielne okno transeptu, zamknięte ostrołucznie, z archiwoltą wcinającą się wysoko w szczyt budynku. Wypełniono je przenikającymi się pod skosem i krzyżowo profilowanymi laskami maswerku. Podobny maswerk zastosowano w nieco mniejszym trójdzielnym oknie zachodnim nawy, przeprutym w czasie przebudowy wysoko w ścianie. Dodatkowe czworoboczne okna umieszczono w ścianach bocznych transeptu, na takiej wysokości, że galerie we wnętrzu nie mogły być pierwotnie planowane. Z powodu obudowania nawy licznymi aneksami, nie pozostało już miejsca na okna od północy i południa. Od strony północnej światło wpadać mogło jedynie pośrednio przez trójdzielne ostrołuczne okno w ścianie szczytowej transeptu. Od południa w grubym murze prezbiterium prawdopodobnie w XVI wieku przebito otwór, który mógł być wejściem dla księdza.
Stan obecny
Kościół znajduje się dziś w stanie trwałej ruiny. Poza prezbiterium jest niezadaszony, ale mury obwodowe zachował praktycznie wszędzie do pełnej wysokości. Kruchta południowa jest konstrukcją nowożytną, ale być może wzniesioną na fundamentach starszego przedsionka średniowiecznego. Wczesnonowożytne są także oba ramiona transeptu, lecz wykonane jeszcze w stylistyce gotyckiej. Spośród detali architektonicznych widoczne są maswerki okienne, rzucające się w oczy zwłaszcza w okazałym oknie południowego ramienia transeptu. We wnętrzu zobaczyć można arkadę tęczy i późniejsze arkady na przecięciu naw. W prezbiterium zachowało się sklepienie, podczas gdy z okien najmniej zmodyfikowane jest wschodnie. Wstęp na teren zabytku jest wolny.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Gifford J., The buildings of Scotland. Highland and islands, London 1992.
MacGibbon D., Ross T., The castellated and domestic architecture of Scotland from the twelfth to the eighteenth century, t. 5, Edinburgh 1892.
Salter M., The old parish churches of Scotland, Malvern 1994.
Slade H.G., Watson G., St Peter’s Kirk, Thurso, Caithness c 1150-1832, „Proceedings of the Society of Antiquaries of Scotland”, 119/1989.
The Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments and Constructions of Scotland. Third report and inventory of monuments and constructions in the county of Caithness, Edinburgh 1911.