Historia
Osada Temple założona została przed połową XII wieku, zapewne z inicjatywy króla Dawida I, początkowo pod nazwą Balantrodoch, jako jedna z głównych szkockich siedzib rycerskiego zakonu templariuszy. Prawdopodobnie z fundacji zakonników pod koniec XIII wieku zbudowany został murowany kościół o wysokiej jakości wykonania, choć nie został on odnotowany w XIII-wiecznych spisach podatkowych świętopietrza. Po skasowaniu zakonu, około 1309 roku, osada wraz z innymi dobrami ziemskimi templariuszy przeszła na własność joannitów. W ciągu XIV wieku lub początku XV stulecia znajdujący się w niej kościół zaczął pełnić funkcję parafialną. W przekazach pisanych odnotowany został dopiero w 1426 roku, kiedy to wspomniano jego wezwanie dedykowane św. Janowi. W okresie reformacji kościół nadal pozostawał w posiadaniu joannitów. W 1593 roku miał wymagać pilnych działań remontowych. Jeśli zostały one przeprowadzone, to nie wystarczyły na długo, gdyż ponowne wezwania do napraw odnotowano w 1626 i 1654 roku, głównie z powodu przeciekającego dachu. Dzięki kolejnym naprawom budynek mógł pełnić funkcje parafialne przez całe XVIII stulecie. Porzucony został dopiero w 1832 roku, po wybudowaniu nowszego i większego kościoła parafialnego.
Architektura
Średniowieczny kościół założony został w dolinie, w zakolu rzeki South Esk, na planie prostokąta o wewnętrznej długości co najmniej 11,5 metrów i szerokości 5,4 metra. Prosta bryła nie miała wyodrębnionego zewnętrznie prezbiterium, ale od strony północnej mogła się znajdować zakrystia. Mury ujęte zostały u podstawy cokołem z profilowanym gzymsem (wąska faza u dołu, głęboka faza u góry, wałek z listwą) i podparte bezuskokowymi przyporami, w narożnikach rozmieszczonymi prostopadle do siebie. Przypory zwieńczono dwuspadowymi daszkami, ze szczycikami o trójlistnych kształtach, sięgającymi poziomu gzymsu koronującego kościoła. Jako materiał budowlany kościoła wykorzystany został kamień ciosany, w większości układany warstwami.
Oświetlenie kościoła od północy i południa zapewniały dość duże okna ostrołuczne, trójdzielne, z delikatnie profilowanymi archiwoltami i okapnikami osadzonymi na rzeźbionych wspornikach. Północne okno wypełniono prostym maswerkiem z przeplatającymi się laskami, natomiast maswerki dwóch okien południowych nie miały żadnych analogii (dwa boczne lancety podtrzymujące duży okrąg, zajmujący miejsce łuku środkowego otworu). Najokazalsze tradycyjnie było okno wschodnie, głęboko wchodzące w szczyt, z maswerkiem o formie trzech lacetów i dwóch okręgów w miejscach przecięć lasek (motyw podobny do zastosowanego w zachodnim oknie transeptu katedry w Glasgow z późnych dekad XIII wieku oraz w nieco wcześniejszym północnym oknie prezbiterium kościoła opactwa Sweetheart). Od strony wewnętrznej ujęte zostało wałkami z drobnymi kapitelami, zaś z obu stron zwieńczone zagiętym ostrołucznie gzymsem, zakończonym na rzeźbionych wspornikach, najwyraźniej przedstawiających zwierzęta. Zachodnią część nawową kościoła doświetlały prostsze okna jednodzielne, wysokie i wąskie, lancetowate. Wszystkie okna miały obramienia przystosowane do przeszklenia.
Główny otwór wejściowy do kościoła znajdować się musiał w zachodniej części budynku, być może na osi ściany frontowej. Drugi portal umieszczono w ścianie północnej, bliżej narożnika wschodniego, skąd mógł prowadzić do zakrystii. Od strony zewnętrznej został on ujęty wałkiem i rowkiem tworzącymi trójlistne zamknięcie, a od strony wewnętrznej umieszczony w głębokiej wnęce z odcinkowym przesklepieniem. W przejściu w grubości muru tuż przy ziemi umieszczono dużą prostokątną wnękę o nieznanym przeznaczeniu.
We wnętrzu, we wschodniej części ściany południowej osadzono dwudzielne sedilia z trójlistnymi zamknięciami oraz tuż przy wschodnim narożniku wnękę kamiennej pisciny, również z trójlistnym zwieńczeniem. Ta ostatnia w późniejszym czasie mogła zostać przekształcona na zwykłą półkę ścienną, bowiem w jej obramienie wstawiono drewniane drzwiczki. W północnej ścianie pod jednym z okien umieszczono profilowaną, półkoliście zamkniętą wnękę grobową. W średniowieczu wschodnia, lepiej oświetlona część kościoła mogła być oddzielona od części nawowej drewnianą przegrodą – lektorium.
Stan obecny
Kościół jest dziś niezadaszoną ruiną o pełnej wysokości murów obwodowych, których zachodnia część o długości około 5,4 metra jest efektem późniejszej, przypuszczalnie XVII-wiecznej przebudowy o wyraźnie niższej jakości kamieniarki. Nowożytne są także dzwonnice na obu ścianach szczytowych. W starszych murach zachowały się cztery pierwotne okna maswerkowe, dwa okna jednodzielne, XIII-wieczny portal północny, uszkodzona wnęka pisciny i pusta wnęka grobowa. Detal architektoniczny sedilii niestety został prawie w całości rozgrabiony.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Fawcett R., The Architecture of the Scottish Medieval Church 1100-1560, New Haven-London 2011.
MacGibbon D., Ross T., The ecclesiastical architecture of Scotland from the earliest Christian times to the seventeenth century, t. 2, Edinburgh 1896.
McWilliam C., The buildings of Scotland. Lothian, except Edinburgh, London 2003.
The Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments and Constructions of Scotland. Tenth report with inventory of monuments and constructions in the counties of Midlothian and West Lothian, Edinburgh 1929.