Historia
Grobowiec zwany dziś Taversoe Tuick wzniesiony został przez miejscową ludność rolniczą około 2500 roku p.n.e. Składała ona w nim na dwóch oddzielnych kondygnacjach ciałopalne i szkieletowe pochówki, przy czym te pierwotne, najstarsze mogły zostać usunięte na późniejszym etapie funkcjonowania i zastąpione kolejnymi. W górnej komorze złożono co najmniej jednego dorosłego człowieka i jedno dziecko, a następnie wejście zablokowano. Wraz z nimi złożono liczne dary pogrzebowe, o czym świadczyła pozostawiona ceramika oraz kamienne i krzemienne narzędzia, choć nie złożono w ofierze żadnych zwierząt. Cel utworzenia dwupoziomowego grobowca z niezależnymi komorami grobowymi pozostaje nieznany. Być może użytkowane były przez dwie różne gruby ludzi lub miało to związek z podziałem klasowym. Obie komory wyszły z użycia przed końcem epoki neolitu.
Architektura
Grobowiec Taversoe Tuick zbudowany został na tarasie, w obrębie południowego zbocza wyspy Rousay, usytuowanej mniej więcej w północo – zachodniej części archipelagu Orkadów. Założony został na planie koła o średnicy około 9,1 metra, utworzonego przez stożkowaty kopiec ziemi i małych kamieni (ang. cairn), którego zewnętrzne krawędzie obłożono układanymi na sucho (bez użycia zaprawy) dużymi głazami, w celu zabezpieczenia całej konstrukcji przed obsuwaniem i rozproszeniem. Rdzeń kopca otoczony został płaskimi, luźno leżącymi kamieniami tworzącymi rodzaj platformy, która górowała wysokością około 60 metrów nad cieśniną pomiędzy wyspą Rousay i położoną na południu mniejszą wyspą Wyre.
Najbardziej niezwykłą cechą Taversoe Tuick było wyposażenie wnętrza grobowca w dwie kondygnacje, przy czym układ taki był zaplanowany już od początku, a nie powstał jako efekt późniejszej rozbudowy. Dolna kondygnacja dostępna była od południa, zaczynającym się na poziomie gruntu bardzo wąskim korytarzem o długości 5,8 metra, jedynie 0,6 metra wysokości i tyleż samo szerokości w wewnętrznej partii (zewnętrzną część utworzono węższą, jedynie około 0,4 metra szerokości, ale za to wyższą, około 1,2 wysokości). Dolna część grobowca była więc trudno dostępna, wymagająca wejścia w pozycji klęczącej lub mocno zgiętej. W środku dzieliła się na cztery małe komory: dwie po bokach i dwie na przedzie korytarza wejściowego, łącznie o wielkości 3,6 x 1,6 metra i wysokości 1,6 metra. Wszystkie zbudowano na podstawie z litej skały, a także wyposażono w kamienne półki. Komory utworzone zostały poprzez wstawienie dużych, płaskich kamieni dłuższymi bokami pionowo. Dla odmiany ściany korytarza i ściany obwodowe dolnej kondygnacji wzniesiono z mniejszych płaskich kamieni układanych horyzontalnie. Nie były one łączone żadną zaprawą murarską, jedynie dokładnie do siebie dopasowane. Wyjątkowo jedną kamienną płytę wstawiono w zachodnią ścianę wewnętrznej części korytarza i jedną w jego poprzek, ale ledwo wysuniętą, tak by nie przeszkadzała w przechodzeniu do komory grobowej.
Górna kondygnacja grobowca otrzymała podłogę uformowaną z grubych kamiennych płyt, które zarazem tworzyły sufit dolnych komór. Wejście do niej biegło od strony północnej, poprzez korytarz o około 3,3 metrach długości i niecałym 0,6 metrze szerokości. Pośrodku kopca górna kondygnacja formowała dwie przestrzenie o wymiarach 1,3 x 1,1 metra i 2,9 x 2 metry, ustawione dłuższą osią poprzecznie do osi wejścia, nieregularne w planie, z zaoblonymi końcami i o różnej wysokości, przy czym mniejsza wschodnia założona została nieco niżej niż większa zachodnia. Obie utworzone zostały w części nadziemnej, w odróżnieniu od kondygnacji dolnej, podziemnej. Dodatkowo naprzeciwko wejścia umieszczono wnękę o głębokości 1,4 metra i szerokości 0,6 metra. Ściany górnej kondygnacji wzniesiono z nie łączonego zaprawą muru. W pięciu miejscach dodatkowo wstawiono duże kamienne płyty o wysokości od 0,9 do 1,1 metra, osadzone w poprzek ścian długimi bokami pionowo i ledwo przed nie wystające. Dwie z nich mogły pełnić rolę portalu do wschodniej komory, natomiast dwie południowe symbolicznie dzieliły zachodnią komorę na dwie części. Piąta została osadzona w ścianie północnej niedaleko wejścia.
Nietypową konstrukcją grobowca była także owalna w planie, częściowo podziemna komora o nieznanym przeznaczeniu, umieszczona tuż przy wejściu do korytarza dolnej kondygnacji. Nazwana została drenażem, ze względu na połączenie z korytarzem wejściowym niskim, przykrytym kamieniami kanałem, choć oczywiście nie była to jej pierwotna funkcja. Raczej pełniła rolę niedużej komory grobowej o wymiarach 1,6 x 1,1 metra, pomimo że odnaleziono w środku tylko ceramikę (jeśli istniały tam pochówki to nie zachowały się). W jej środku cztery pionowo ustawione kamienne płyty częściowo wystawały ku wnętrzu, ale nie dzieliły przestrzeni na mniejsze części. Wysokość komory wynosiła jedynie 1-1,1 metra. Przykryta została trzema dużymi płytami, ułożonymi mniej więcej na poziomie gruntu. Wejście znajdowało się w zamykanym kamieniem pionowym spadku, prowadzącym do wąskiego przedłużenia komory na południowym – zachodzie, które zostało wykute w skalnym podłożu na głębokość jedynie 0,5 metra.
Stan obecny
Taversoe Tuick to dziś zabytek wyjątkowy, jak na budowlę neolityczną bardzo dobrze zachowany, unikalny ze względu na dwie kondygnacje (układ znany jedynie z grobowca Huntersquoy na wyspie Eday) i małą komorę przy wejściu do głównej części grobowca. Dzięki przeprowadzonym pracom rekonstrukcyjnym i renowacyjnym (betonowa kopuła) oraz ochronie zapewnianej przez Historic Scotland, jest dziś udostępniony dla zwiedzających. Obecnie korytarz wejściowy dolnej kondygnacji ze względów bezpieczeństwa został zablokowany a wejście do dolnej komory wiedzie po drabinie poprzez kamienny strop.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Castleden R., Neolithic Britain: New Stone Age sites of England, Scotland and Wales, London 1992.
Gifford J., The buildings of Scotland. Highland and islands, London 1992.
Henshall A.S., The chambered tombs of Scotland, volume I, Edinburgh 1963.
Noble G., Neolithic Scotland. Timber, Stone, Earth and Fire, Bodmin 2006.
The Royal Commission on the Ancient Monuments of Scotland. Twelfth report with an inventory of the ancient monuments of Orkney & Shetland, volume II, inventory of Orkney, Edinburgh 1946.