Historia
Broch zwany Tappoch zbudowany został w epoce żelaza, przypuszczalnie przed przybyciem Rzymian na wyspy brytyjskie. Jako pierwsze na stanowisku mogły zostać wzniesione koncentryczne obwałowania niewielkiego gródka, pośrodku których zbudowana została następnie kamienna wieża. Zamieszkująca ją celtycka społeczność była stosunkowo bogata, trudniąca się uprawą roli, hodowlą, polowaniami i kontrolą miejscowych zasobów mineralnych lub szlaków komunikacyjnych przez Dolinę Forth. Powodem budowy wieży musiały być względy obronne, ale też impuls do zaprojektowania i budowy brocha mógł tkwić w lokalnej konkurencji i chęci zwiększenia statusu, poprzez utworzenie masywnej, wysokiej konstrukcji. Kres funkcjonowania brocha najpewniej miał charakter gwałtowny, związany z przypadkowym lub celowo podłożonym przez napastników pożarem.
Architektura
Broch zbudowany został na kulminacji rozległego wzniesienia, od wschodu ograniczonego stromymi zboczami, a od zachodu nagłym, ale niezbyt wysokim spadkiem terenu. Wieżę założono na planie nieregularnego owalu, który byłby zbliżony do koła, gdyby nie spłaszczenie po stronie wschodniej i zachodniej. Budynek miał wymiary około 23,9 x 20,4 metra, z murami grubości około 6-7 metrów (szerokość muru wieży nie była jednolita, ze względu na jej nieregularny kształt oraz być może z powodu konieczności dostosowania do formy podłoża). Znaczna grubość zwężającego się w górnych partiach muru, wskazywałaby na dużą wysokość wieży Tappoch, być może sięgającą około 15-17 metrów. Broch wzniesiony został z dość regularnych bloków kamienia, od strony lica układanych w miarę regularne warstwy, ale nie przewiązanych zaprawą.
Wejście do wieży znajdowało się na poziomie gruntu po stronie południowo – wschodniej. Wiodło do korytarza o długości 6,2 metra, poprowadzonego w poprzek całej grubości muru. Mniej więcej w połowie jego długości, około 2,6 metra od wejścia, znajdowały się drzwi, blokowane ryglem zasuwanym do otworu w murze. Korytarz nie był połączony z komorą w grubości muru, rozwiązaniem typowym dla wielu budowli tego typu. Prawdopodobnie wejście było jedynym otworem przebitym w murze brocha, gdyż budowle te praktycznie nigdy nie były osłabiane oknami lub otworami strzeleckimi. Obrona i obserwacja mogły być prowadzone z korony muru, gdzie hipotetycznie funkcjonował dookolny chodnik straży.
Wnętrze brocha miało wymiary około 12,6 x 9,8 metra. Pierwotnie mogło być wypełnione drewnianymi lub plecionkowymi przegrodami, wydzielającymi mniejsze przestrzenie mieszkalno – gospodarcze. Nad nimi znajdowało się co najmniej jedno piętro, utworzone na odsadzce muru i być może podparte kilkoma słupami. Przedostanie się na piętro umożliwiała klatka schodowa w grubości muru, do której wejście utworzono po stronie południowo – zachodniej (wyposażone w nadproże z dwóch dużych bloków kamienia, osadzonych jeden na drugim). W wewnętrznej elewacji muru znajdowało się także kilka wgłębień, gniazd lub półek ściennych, które mogły służyć jako nisze magazynowe lub które być może miały związek z wewnętrznym wyposażeniem budynku. Po stronie północno – wschodniej w murze znajdowała się owalna komora o wymiarach 2,2 x 2,9 metra, dostępna dwoma wejściami: od południa i wschodu. Pomieszczenie to mogło zostać wykonane wtórnie, już po zawaleniu górnej partii wieży.
Broch za wyjątkiem odcinka zachodniego otoczony był trzema pierścieniami koncentrycznych wałów, z których wewnętrzny miał szerokość około 4,5 metra i utworzony był przy pomocy różnych technik budowlanych. W części południowo – zachodniej został oblicowany dużymi kamieniami o nieregularnych kształtach, z rdzeniem wypełnionym małymi kamieniami i ziemią. Na odcinku wschodnim natomiast został przekształcony do formy dwóch murów z przestrzenią pomiędzy nimi wypełnioną piachem i luźnymi kamieniami. Po stronie południowej wał zakrzywiono, co mogłoby wskazywać na jego powstanie przed brochem (zakrzywienie byłoby niepotrzebne, gdyby wieża już stała w chwili budowy zewnętrznych fortyfikacji). Wał środkowy był nieco niższy, ale również oblicowany kamieniami. Zewnętrzny wał o grubości około 5 metrów umieszczono w większej odległości od dwóch pozostałych. Budowniczowie obwałowań nie utworzyli rowu fosy, choć jej funkcję częściowo pełnić mogły naturalne wgłębienia terenu.
Stan obecny
Tappoch jest jednym z nielicznych zachowanych brochów z nizinnej części Szkocji. Mury wieży są dziś mocno zdegradowane, z wieloma luźno porozrzucanymi kamieniami odpadłymi z korony ścian, choć układ budowli jest nadal czytelny. Jest ona porośnięta paprociami i wrzosem, zaś dojście do niej możliwe jest tylko leśną ścieżką. Ciekawym detalem jest znajdująca się w pobliżu brocha, umieszczona na skalnym nawisie, niewielka płaskorzeźbiona głowa, niestety mocno już zwietrzała, osadzona w czworobocznym wgłębionym obramieniu, z zauważalnym trójwymiarowym kształtem policzków i ukazaniem włosów. Prawdopodobnie nie została ona utworzona w epoce żelaza, ale w okresie średniowiecza lub nawet w czasach nowożytnych, kiedy to tworzono już przedstawienia dość naturalistyczne.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Armit I., Towers in the North. The Brochs of Scotland, Stroud 2002.
Cavers G., Cook M., Cruickshanks G., Hudson G., Hunter F., McGibbon F., Torwood Broch: the reassessment of a Complex Atlantic Roundhouse near Falkirk, „Proceedings of the Society of Antiquaries of Scotland”, 149/2020.
Hunter D.M., Notes on Excavations on the Broch of Tappoch in the Tor Wood, Stirlingshire, „Proceedings of the Society of Antiquaries of Scotland”, 83/1951.
Namirski C., Pradziejowe wieże północy: brochs i epoka żelaza w Szkocji, Kraków 2025.
Ritchie J., Brochs of Scotland, Aylesbury 1988.
The Royal Commission on the Ancient Monuments of Scotland, Stirlingshire, An Inventory of the Ancient Monuments, volume 1, Edinburgh 1963.