Historia
Kościół parafialny w Tain prawdopodobnie wzniesiony został około przełomu XIII i XIV wieku, za rządów Williama II, earla Ross. W 1487 roku król Jakub III uzyskał dla niego od biskupa Ross i papieża godność kolegiaty, ustanowionej dla prepozyta, pięciu kanoników, dwóch diakonów i zakrystiana, wraz z towarzyszącym mu klerykiem i trzema chórzystami, wszystkimi zgromadzonymi w celu odprawiania modłów za duszę patrona i jego rodziny. Fundacja obdarowana została z dóbr monarszych, a po śmierci Jakuba III była regularnie co roku dotowana ze skarbu królewskiego.
Kościół kolegiacki z czasem przejął rolę miejsca pielgrzymkowego starszej, wczesnogotyckiej kaplicy św. Duthusa, do której w 1253 roku sprowadzone zostały szczątki tegoż świętego, a która uległa spaleniu w 1427 roku. Szczególnie często przybywał do relikwiarza król Jakub IV, co wiązano z odbywaniem pokuty za udział w śmierci ojca, poległego w trakcie lub krótko po bitwie pod Sauchieburn. W kościele św. Duthusa Jakub IV po raz ostatni był w 1513 roku, na krótko przed fatalną klęską w bitwie pod Flodden. Tain często odwiedzał także jego następca Jakub V, który w 1527 roku odbyć miał do kościoła pielgrzymkę na boso.
Kres funkcjonowania kolegiaty a zarazem upadek ruchu pielgrzymkowego przyniosła reformacja, która w Szkocji ostatecznie zwycięstwo odniosła w 1560 roku. Od tego momentu kościół św. Duthusa pełnił funkcję świątyni parafialnej, co zapewne uchroniło go przed zburzeniem lub wczesnym popadnięciem w zaniedbanie i ruinę, ale spowodowało całkowitą wymianę średniowiecznego wyposażenia. Kościół św. Duthusa opuszczony został dopiero po 1815 roku, kiedy to w mieście wzniesiono nowy kościół. Na szczęście jednak od całkowitego rozpadu uratowała go renowacja z 1877 roku.
Architektura
Kościół św. Duthusa wybudowano na wywyższeniu terenu z widokiem ku północy na brzeg cieśniny Dornoch. Pierwotnie pod koniec XIII i na początku XIV wieku była to prosta wczesnogotycka budowla salowa, wzniesiona na planie prostokąta o długości 9,7 metra i szerokości 4 metrów. Jej oświetlenie od wschodu zapewniała triada lancetowatych otworów ujętych wewnątrz jedną, odcinkowo zamkniętą wnęką. Pojedyncze okno znajdowało się od północy, a jedno okno dwudzielne od południa, sąsiadujące z portalem wejściowym.
W drugiej połowie XV wieku po północno – zachodniej stronie pierwotnego kościoła wzniesiono większą kolegiatę. Była to również budowla salowa bez wyodrębnione z bryły prezbiterium, wzniesiona na planie prostokąta o wewnętrznej długości 21,3 metra i szerokości 6,9 metra. Podzielona została na cztery przęsła, od strony zewnętrznej rozdzielone regularnie rozmieszczonymi przyporami, w narożnikach usytuowanymi prostopadle do siebie. Horyzontalnie elewacje kolegiaty podzielono fazowanym cokołem, gzymsem podokiennym i gzymsem wieńczącym.
Każde przęsło kolegiaty zaopatrzono od północy i południa w jedno okno, przy czym te od południa, a więc od strony bezpiecznej od silnych nadmorskich wiatrów, były duże, ostrołucznie zamknięte, wypełnione maswerkami i zwieńczone okapnikami osadzanymi na rzeźbionych konsolach. Dla odmiany te w ścianie północnej były dużo mniejsze, lancetowate. Najbardziej okazałe okna osadzono w ścianach szczytowych: wschodniej i zachodniej. Wypełniały je maswerki utworzone z prostego, przenikającego się laskowania (okno zachodnie). Dodatkowo w elewacji zachodniej, po bokach partii szczytowej, umieszczono dwie wnęki mieszczące pierwotnie figury świętych lub patronów.
Wejście do wnętrza kościoła utworzono od północy i południa w skrajnych zachodnich przęsłach. Uskokowy, profilowany i ostrołucznie zamknięty portal południowy pierwotnie poprzedzała kruchta. Wnętrze kościoła wyposażono w potrójne sedilia oraz w piscinę w ścianie południowej, a także w małe armarium w ścianie północnej. W średniowieczu przestrzeń kościoła podzielona była drewnianym lektorium na część kapłańską, wschodnią oraz część przeznaczoną dla świeckich, zachodnią. Komunikację między nimi zapewniał środkowy otwór w lektorium, po bokach którego stały ołtarze.
Stan obecny
Kościół kolegiacki św. Duthusa zachował późnogotycką formę, a późniejsze przekształcenia nie były znaczne. Ograniczyły się one do przemurowania kilku przypór, wymiany maswerku w oknie wschodnim, czy założenia nowej więźby dachowej. Prawdopodobnie największą stratą jest brak kruchty południowej, po której zadaszeniu widoczne są ślady na ścianie. Po południowo – wschodniej stronie kolegiaty widoczna jest niezadaszona ruina trzeciego (obok kaplicy we wschodniej części miasta) średniowiecznego kościoła św. Duthusa.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Fawcett R., Scottish Medieval Churches, Edinburgh 1985.
Gifford J., The buildings of Scotland. Highland and islands, London 1992.
MacGibbon D., Ross T., The ecclesiastical architecture of Scotland from the earliest Christian times to the seventeenth century, t. 2, Edinburgh 1896.
Salter M., The old parish churches of Scotland, Malvern 1994.