Historia
Najstarszy kościół parafialny funkcjonował w Stirling już w połowie XII wieku, będąc wówczas własnością benedyktyńskiego opactwa Dunfermline (około 1150 roku król Dawid potwierdził mnichom donację dwóch kościołów ze Stirling, z których jeden mógł się znajdować na zamku, a drugi pełnił funkcję parafialną). Nie wiadomo jakie przekształcenia architektoniczne kościół miejski przechodził do początku XV wieku, kiedy to został zniszczony na skutek pożaru. W 1414 roku odnotowano w źródłach pisanych królewski grant na prace budowlane przy farze, nie sprecyzowano jednak czy chodziło o naprawy, czy o budowę nowej świątyni. Kościół mógł po raz kolejny zostać zniszczony w 1455 roku, w trakcie zaburzeń związanych z upadkiem rodu Douglasów, gdyż rok później król Jakub III udzielił funduszy na budowę nowej fary.
Plany nowego budynku były bardzo ambitne, dlatego powstał on w trakcie dwóch oddzielnych kampanii budowlanych. Wpierw wzniesiony został korpus nawowy z wieżą, a na początku XVI wieku dostawiony został pseudotransept i okazałe prezbiterium. Korpus budowany był przez około dwadzieścia lat, przy czym w okresie tym wieża osiągnęła wysokość sięgającą jedynie dachom korpusu. Gdy nawy były już na ukończeniu mieszczanie zaczęli przy nich fundować kaplice rodowe, spośród których najstarszą była kaplica św. Andrzeja, ufundowana przez Matthew Forestara i Katherine Fotheringham przed 1483 rokiem. W 1484 roku z inicjatywy Adama Cosoura zbudowano północną kaplicę św. Marii, a następnie kaplicę południową Bowye’a (ang. Bowye’s Aisle).
W 1507 roku między prepozytem, balifami i radą miejską Stirling a opactwem Dunfermline zawarta została umowa, na mocy której miasto zobowiązało się wybudować wschodnią część kościoła. Opactwo dołożyło się do tego przedsięwzięcia, ale większość kosztów ponieśli mieszczanie. Prace szły stosunkowo powoli. W 1523 roku wzmiankowano o opłacie za drewno na chór kościoła, być może na jego dach, ale sześć lat później Jan Couttis, mistrz murarski nadal był zatrudniony przy budowie fary. Prezbiterium prawdopodobnie ukończone zostało do czasu ukonstytuowania się kolegium świeckich kanoników przy kościele, co miało miejsce jakiś czas przed 1546 rokiem. Podwyższona została do tego czasu także wieża zachodnia, choć nigdy nie zrealizowano planów wzniesienia kolejnej wieży na przecięciu naw, iglicy na wieży zachodniej, czy transeptu.
Pierwsze nowożytne przekształcenia kościoła nastąpiły już po 1560 roku, w związku ze zwycięstwem w Szkocji reformacji. Zmiany kultu doprowadziły do wstawienia wewnątrz licznych empor i galerii, lecz budowla i tak miała szczęście, iż uniknęła zniszczeń spowodowanych licznymi wówczas tumultami, lub że nie została porzucona, jak wiele innych średniowiecznych świątyń. Około 1656 roku miejscowa protestancka społeczność podzieliła się w związku z konfliktem o wybór drugiego ministra, co doprowadziło do wzniesienia ścianki działowej między nawą a chórem oraz do utworzenia oddzielnych kongregacji współużytkujących odtąd kościół. Kolejne liczne przekształcenia miały miejsce w XVIII i XIX wieku. W 1803 roku wprowadzono je w związku z remontem części wschodniej, zaś w 1818 roku przy renowacji partii zachodniej. W 1869 roku utworzono nowe wejście we wciąż nie ukończonym południowym ramieniu transeptu.
Na początku XX stulecia, wraz ze wzrostem zainteresowania zabytkami architektury, postanowiono przywrócić kościołowi formę zbliżoną do stanu z pierwszej połowy XVI wieku. W latach 1911-1914 część zachodnia została odrestaurowana przez Thomasa Rossa, który usunął gipsowe neogotyckie sklepienie i odsłonił drewnianą więźbę dachową oraz naprawił arkady międzynawowe uszkodzone wstawianymi galeriami. Następnie w latach 1936-1940 przeprowadzono obszerny program renowacji pod kierunkiem Jamesa Millera, podczas którego między innymi połączono ponownie chór i nawę kościoła, odbudowano południową kruchtę oraz utworzono transept.
Architektura
Kościół zbudowany został na stoku wzgórza, poniżej usytuowanego po jego północno – zachodniej stronie zamku królewskiego. Od zachodu teren przed świątynią przez parę metrów podwyższał się, by nagle gwałtownie urwać się stromymi skarpami (wzdłuż których wybudowano połączone z zamkiem obwarowania miejskie), na wschodzie zaś, za drogą zmierzającą od bramy miejskiej do zamku, opadał nieco łagodniej ku silnie meandrującej rzece Forth. W kierunku południowym wiódł główny szlak na Falkirk i dalej do Edynburga, mijający kościół i podążający pod kontrolą zamkowego wzgórza ku północnym terenom Szkocji przez most na rzece. Sam kościół św. Krzyża został dokładnie zorientowany względem stron świata, pomimo nachylenia terenu i ograniczeń związanych z koniecznością dopasowania do starszej zabudowy miejskiej. Niewielki płaski obszar, który prawdopodobnie był wystarczający dla małej budowli romańskiej, w przypadku okazałego kościoła późnogotyckiego spowodował konieczności zniwelowania różnicy poziomów, pomiędzy wyżej położoną częścią zachodnią i niższą partią wschodnią.
Kościół św. Krzyża na początku XVI wieku składał się ze starszego, trójnawowego i pięcioprzęsłowego korpusu, płytkiego, prawdopodobnie nieukończonego w średniowieczu transeptu, oraz młodszego trójprzęsłowego i trójnawowego prezbiterium. To ostatnie uformowano na planie kwadratu, zamykając od wschodu pięcioboczną apsydą na przedłużeniu nawy głównej (od której otrzymała jednak większą szerokość). Po przeciwnej, zachodniej stronie nawę główną poprzedziła czworoboczna wieża o wymiarach 9,3 x 5,5 metra i wysokości około 26 metrów, charakteryzująca się większą szerokością niż długością. Ponadto do naw bocznych przystawiono małe jednoprzęsłowe aneksy: dwie kaplice po stronie północnej oraz kruchtę i kaplicę od południa. Całość budowli osiągnęła ostatecznie bardzo duże, jak na szkocką świątynię parafialną rozmiary, mierząc na linii wschód – zachód około 63 metry oraz 19 metrów szerokości korpusu.
Nawa główna otrzymała większą wysokość od naw bocznych, lecz kościół w części zachodniej nie utworzył formy klasycznej bazyliki, gdyż nawa główna z niewiadomych powodów nie otrzymała własnych okien od północy, a jedynie od południa, gdzie przebito niewielkie, półkoliście zamknięte otwory, zaopatrzone zarówno od zewnątrz jak i wewnątrz w półkoliste zewnętrzne wałki archiwolt na konsolach. Przez to większość oświetlenia korpusu zapewniały duże, ostrołucznie zamknięte i wypełnione trójdzielnymi maswerkami okna naw bocznych, umieszczone pomiędzy uskokowymi przyporami, a ponad gzymsami kapnikowymi oraz cokołowymi. Prawdopodobnie na początku XVI wieku planowano podwyższyć nawę główną i zapewne utworzyć w niej odpowiednie okna clerestorium, na co wskazywałoby umieszczenie we wschodniej ścianie wieży pary otworów, mających prowadzić na podwyższony ganek w koronie murów wzdłużnych nawy głównej (wówczas pierwotne południowe okna nawy głównej przejęłyby rolę triforium). Zamierzenia tego jednak nigdy nie wykonano, ze względu na wysokie koszty lub z powodu problemów statycznych.
W części prezbiterialnej kościoła część środkowa otrzymała dużo wyższe mury, które pozwoliły na przebicie w niej niskich dwudzielnych okien przykrytych łukami półkolistymi (pierwotnie mogły one otwierać się jedynie na poddasza naw bocznych, nie wpuszczały więc do wnętrza światła słonecznego). Wyższe od zachodnich były też ściany i czterodzielne ostrołuczne okna naw bocznych, a najbardziej okazałą formę uzyskały okna w apsydzie, z sześciodzielnym osiowym oknem wschodnim na czele, wyposażonym w prostolinijny maswerk o nieskomplikowanym układzie. Przypory wschodniej części kościoła zostały wyróżnione baldachimowymi wnękami na rzeźbione figury, osadzonymi na zdobionych maskami i tarczami herbowymi wspornikach. Ponadto przypory prezbiterium, a zwłaszcza apsydy, uzyskały wyjątkowo liczne płytkie uskoki. Podstawę apsydy i prezbiterium utworzył bardzo wysoki cokół, malejący w miarę przesuwania się ku zachodowi, którego zadaniem było zniwelowanie różnicy poziomów terenu.
Wieżę zaopatrzono w jedno wysokie okno z dwudzielnym maswerkiem, osadzone tuż nad zachodnim portalem wejściowym, wyższe kondygnacje zaś przepruto wąskimi, lancetowatymi oknami zamknięte trójliśćmi i okapnikami (wałkami osadzonymi na wspornikach nad archiwoltami). Jedynie umieszczona w północno – zachodnim narożniku wieży spiralna klatka schodowa doświetlana była wąskimi szczelinami, a najwyższa kondygnacja prostymi oknami czworobocznymi. Górna część wieży, jako że otrzymała mniejsze rozmiary, po północnej i południowej stronie wydzieliła otwarte galerie schowane za wysokim na 1,4 metra przedpiersiem (północna galeria została skrócona z powodu wieżyczki z klatką schodową). Niemal identycznym przedpiersiem, osadzonym na uskokowym gzymsie zwieńczono najwyższą kondygnację wieży. Elewacje wieży przedzielono nad największym oknem gzymsem kordonowym, który wyznaczył pierwszy etap budowy z lat około 1450-1470 i drugi z okresu 1507-1540. Co ciekawe w trakcie budowy dolnej partii górne kondygnacje wieży nie były w ogóle planowane, o czym świadczyłby układ i detale schodów umieszczonych na pierwszym piętrze w grubości murów i zamurowany później otwór w ścianie wschodniej, mający otwierać się na nawę.
Wewnątrz korpusu nawowego masywne filary otrzymały w przekroju formę kolistą o średnicy 1,2 metra, za wyjątkiem dwóch filarów wschodnich oraz skrajnych półkolistych półfilarów przy wieży i transepcie. Wszystkie zaopatrzono w płaskie, koliste i delikatnie zdobione motywami roślinnymi oraz profilowaniem kapitele. Podobnie koliste i profilowane były bazy, osadzone na ośmiobocznych cokołach. Całość tworzyła popularne w XV-wiecznej Szkocji formy, podążające za prądem skierowanym do naśladowania architektury romańskiej i wczesnogotyckiej (katedra w Dunkeld, kościół w Aberdour). Być może inspiracje czerpano także z Niderlandów. Dwa wspomniane odmienne filary wschodnie obwiedzione zostały naprzemiennie wałkami i wklęskami o różnym układzie na filarze północnym i południowym. Nałożono na nie odmienne kapitele czworoboczne, profilowane, ukośne w stosunku do osi kościoła. Wyróżnienie wschodniej pary podpór mogło być spowodowane ołtarzem, jaki zapewne ustawiono w nawie głównej przed lektorium. Nad wszystkimi filarami utworzono ostrołuczne arkady z szerokim podwójnym i obustronnym fazowaniem, a zaraz nad nimi poprowadzono gzyms, w części południowej clerestorium tworzący część okiennych parapetów (północna ściana jak wspomniano powyżej nie miała okien w nawie głównej). W części nawowej przy ścianach naw bocznych pierwotnie umieszczone były kamienne ławy. Musiały mieć one w dwóch miejscach uskok, gdyż skrajne zachodnie przęsła korpusu znajdowały się z powodu różnicy wysokości terenu nieco wyżej (różnicę tą pokonywano pojedynczym stopniem).
Dwie pary filarów na przecięciu naw i transeptu otrzymały dużo bardziej masywne rozmiary od pozostałych, co wskazywałoby, iż być może w planach rozważana była budowa nad nimi środkowej wieży kościoła. Ostatecznie jednak nad przecięciem naw umieszczono jedynie pomieszczenie zwane królewskim, skąd można było się przyglądać ceremoniom odprawianym w prezbiterium. Komnata ta dostępna była przez spiralną klatkę schodową osadzoną w ścianie północnej. Para filarów zachodnich pierwotnie była kolista, podczas gdy parę wschodnią utworzono na rzucie kwadratów, ujętych z każdej strony aż siedmioma grubymi wałkami (z nich narożne skrajne wałki były współdzielone przez dwa boki). Profilowanie szerokich arkad na przecięciu naw utworzono drobniejsze, przez co tamtejsze wałki nie odpowiadały dokładnie wałkom filarów.
Filary międzynawowe wschodniej części kościoła uzyskały w przekroju formy czworoboków. Były smuklejsze od filarów w korpusie, długości boków niecałe 0,9 metra, a co więcej oprofilowane wałkami, które w przekroju miały taki sam kształt jak profilowanie baz, kapiteli oraz ostrołucznych arkad. Arkady południowe prezbiterium różniły się od północnych zewnętrznymi (najwyższymi) wałkami profilowania, osadzonymi na rzeźbionych wspornikach, podczas gdy przeciwne wtopiono bezpośrednio w kapitele filarów. Tak jak w korpusie poprowadzono nad nimi profilowany gzyms podokienny. Pozbawiona clerestorium, a więc i gzymsu podokiennego była apsyda. Jej posadzka położona była wyżej o dwa stopnie od pozostałej części prezbiterium i to pomimo, iż teren w tej części kościoła gwałtownie się obniżał (różnicę wysokości wytworzył bardzo wysoki cokół oraz mury fundamentowe). Od reszty prezbiterium oddzielała ją wysoka, profilowana arkada tęczy, wtopiona w mury nawy głównej na wysokości gzymsów podokiennych.
Nawy boczne korpusu przykryto sklepieniami krzyżowymi z żebrami spinanymi gładkimi, okrągłymi zwornikami (nie pokryto ich płaskorzeźbieniami ale pierwotnie mogły być malowane), natomiast szerszą nawę główną otwartą, drewnianą więźbą dachową. Jej jętki i zastrzały oparto naprzemiennie na kamiennych konsolach i służkach opuszczonych do poziomu gzymsu oraz na rzeźbionych wspornikach ściany północnej i na zewnętrznych wałkach archiwolt okien clerestorium w ścianie południowej. Żebra opadały na profilowane konsole przy ścianach naw bocznych, zaś od strony filarów międzynawowych bezpośrednio na ich kapitele. W części prezbiterialnej kościoła nawy boczne także podsklepiono, w nawie północnej na wspornikach, w południowej na krótkich służkach poniżej konsol. Co więcej nad nawą główną i apsydą rozpostarto ostrołuczne sklepienie kolebkowe, bardzo popularne w późnośredniowiecznej Szkocji (kamienne tylko w apsydzie, nad chórem drewniane). W apsydzie ozdobiono je licznymi żebrami, które nie odgrywały żadnej roli konstrukcyjnej, zaś wyprowadzenia kolebki nad bocznymi oknami oparto na wspornikach o kształtach masek. Podsklepiono także kruchtę w przyziemiu wieży, otwartą na nawę główną wysoką ostrołuczną arkadą.
Stan obecny
Kościół Świętego Krzyża (ang. Holy Rude Church) jest dziś widomym symbolem bogactwa i znaczenia miasta Stirling w późnośredniowiecznej Szkocji. Pomimo burzliwej nowożytnej historii tego kraju przetrwał do dnia dzisiejszego praktycznie w całości, choć nie uniknął późniejszych modyfikacji, wprowadzonych zwłaszcza w pierwszej połowie XIX wieku i na początku XX stulecia. Spośród nich najwidoczniejszymi są: przedłużenie transeptu, wyburzenie północnych i południowej kaplicy oraz pierwotnej kruchty po stronie południowej (portal południowy nawy zamieniono wówczas na okno, lecz przywrócono go w 1936 roku), zamurowanie portalu zachodniego wieży i przedłużenie sąsiedniego okna, usunięcie północnego portalu nawy w drugim przęśle od zachodu, podwyższenie dachów naw bocznych korpusu (które pierwotnie były płaskie), czy zniszczenie komnaty królewskiej nad przecięciem naw. Odtworzonych lub odnowionych musiało zostać również wiele gotyckich detali architektonicznych kościoła z maswerkami okiennymi na czele. Chlubą budowli pozostaje oryginalna otwarta więźba dachowa, spoczywająca nad nawą główną korpusu.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Fawcett R., Scottish Medieval Churches, Edinburgh 1985.
Gifford J., Walker F.A., The buildings of Scotland. Stirling and Central Scotland, London 2002.
MacGibbon D., Ross T., The ecclesiastical architecture of Scotland from the earliest Christian times to the seventeenth century, t. 3, Edinburgh 1897.
The Royal Commission on the Ancient Monuments of Scotland, Stirlingshire, An Inventory of the Ancient Monuments, volume 1, Edinburgh 1963.