Historia
Początki budowy kościoła św. Regulusa sięgać mogły czasów biskupa Fothada, który pełnił urząd w latach 1059-1093, lecz bardziej prawdopodobne, że powstał on w czasach Roberta, przeora augustiańskiego ze Scone, który został sprowadzony do St Andrews przez króla Aleksandra I w 1123 roku i następnie wyświęcony na biskupa. Kościół św. Regulusa wykazywał duże podobieństwo do świątyni z Wharram le Street należącej do klasztoru Nostell, z Nostell zaś przybyło sześciu kanoników którzy założyli filię konwentu w Scone. W St Andrews natomiast Robert miał założyć konwent augustiański na miejscu funkcjonującej tam chrześcijańskiej, celtyckiej społeczności Culdee, choć osiągnięto to dopiero po 1140 roku. Właśnie w tym okresie przystąpiono do pierwszej dużej rozbudowy kościoła św. Regulusa, nadzorowanej także przez biskupa Roberta.
Powiększony kościół św. Regulusa mógł służyć jako pierwsza katedra St Andrews, przynajmniej do czasu rozpoczętej w 1160 roku budowy nowej, okazalszej świątyni katedralnej, a w zasadzie do ukończenia jej wschodniej części, bo dopiero wówczas mogła być ona oddana do użytku. Kościół św. Regulusa był więc katedrą do około 1238 roku, wtedy bowiem biskup Malvoisin jako pierwszy złożony został w nowej katedrze pod wezwaniem św. Andrzeja.
W późniejszym okresie średniowiecza kościół św. Regulusa nie przechodził większych przekształceń, jedynie na przełomie XV i XVI wieku, za przeora Johna Hepburna, nieco podwyższono wieżę, osadzono w niej spiralną klatkę schodową i zainstalowano nad wschodnim wejściem kartusz herbowy. Prawdopodobnie kościół został spustoszony wraz z katedrą w trakcie zamieszek związanych z wprowadzaniem w Szkocji reformacji w 1559 roku. W późniejszych latach zapewne popadł w ruinę, podczas gdy pierwsze naprawy zaczęto przeprowadzać dopiero w 1789 roku i następnie w 1841 roku.
Architektura
Kościół św. Regulusa zbudowany został we wschodniej części St Andrews, w pobliżu ujścia Kinness Burn do morza. Po wybudowaniu katedry znalazł się po jej południowo – wschodniej stronie, w obrębie ogrodzonego murem obronnym kwartału kościelnego. Pierwotnie składał się ze smukłej, czworobocznej w planie wieży o wymiarach wewnętrznych 4,4 x 4,4 metra i o wysokości niecałych 33 metrów, która mogła służyć jako drogowskaz dla zmierzających do St Andrews pielgrzymów. Po wschodniej stronie sąsiadowała ona z nieco tylko szerszym jednonawowym korpusem o wysokości 10,3 metra i wymiarach wnętrza 7,9 x 6 metrów, być może zamkniętym na wschodzie apsydą. Całość wzniesiona była z dokładnie obrobionych kwadr, osadzonych na niskim cokole.
Po 1140 roku kościół został znacznie powiększony. Dawny korpus nawowy przejął wówczas rolę prezbiterium, czy też chóru, a po zachodniej stronie wieży wzniesiona została nowa nawa, zaopatrzona od zachodu w dwie narożne, niewysokie, czworoboczne wieże. Wejście do niej prowadziło od południa poprzez płytką kruchtę i głównym portalem na osi fasady zachodniej. Dodatkowo powiększono wschodnią część kościoła, gdzie na miejscu hipotetycznej apsydy wzniesiony został węższy od chóru aneks z prezbiterialnym sanktuarium.
Grube na 0,9 metra mury chóru (pierwotnej nawy) posadowiono na niskim, sfazowanym cokole oraz zwieńczono rzędem kamiennych wsporników pod okapem dachu, poprowadzonych także na elewacjach wieży, na której uzyskały one formę fryzu pod gzymsem kordonowym. Poza tym elewacje chóru pozbawione były jakichkolwiek zdobień charakterystycznych dla okresu romańskiego. Jedynie w ścianie północnej i południowej umieszczono wysoko nad ziemią (na wysokości nieco ponad 4 metry) po dwa rozglifione do wnętrza i zamknięte półkoliście okna, których ościeża w górnej części wykonano z pojedynczych bloków kamieni.
Wieżę kościoła zaprojektowano w taki sposób, aby stworzyć wrażenie jak największej wysokości. Ten efekt wizualny został wzmocniony brakiem gzymsów między podstawą a oknami kondygnacji z dzwonami oraz doborem masywnych bloków kamienia wokół podstawy, od cokołu aż do wysokości gdzie dobrze sięgał wzrok. Przy zachodnich narożnikach wieżę wzmocniono dwoma niewielkimi przyporami, dodanymi zapewne w momencie przebicia zachodniej arkady. Najwyższą kondygnację, powyżej drugiego gzymsu kordonowego, przebito z każdej strony świata dwudzielnymi przeźroczami, przedzielonymi bliźnimi kolumienkami oraz flankowanymi bocznymi kolumienkami. Ich cechą charakterystyczną, powtórzoną później w kościele w Markinch, było osadzenie kolumienek nie pośrodku grubości muru obwodowego wieży, ale blisko zewnętrznej elewacji, na podobieństwo romańskich przeźroczy w budowlach świeckich. Oprócz nich w kilku miejscach wnętrze wieży doświetlono małymi otworami. Cztery najwyższe, umieszczone tuż ponad dwudzielnymi przeźroczami, doświetlały typową dla szkockich kościołów niską kondygnację nad piętrem z dzwonami, być może służącą celom obserwacyjno – strażniczym. Pobliskie mniejsze otwory maczulcowe, przeznaczone były dla drewnianego ganku lub rusztowania, podwieszanego w momencie kończenia budowy i montowania iglicy wieży.
Wewnątrz przestrzeń chóru (pierwotnej nawy) i sanktuarium połączone zostały wysoką arkadą o półkolistej, uskokowej archiwolcie utworzonej z klińców, profilowanej wałkiem i wklęską. Po bokach flankowały ją po trzy półkolumny: po jednej od strony prezbiterium, po jednej od strony sanktuarium i po jednej środkowej. Bardzo podobna arkada połączyła także wieżę z położoną po jej zachodniej stronie nawą. Ta ostatnia przypuszczalnie oświetlana była od północy trzema romańskimi oknami (biorąc pod uwagę jej długość), a od południa dwoma z racji umieszczenia tam kruchty. Wnętrze pomieszczenia w przyziemiu wieży otwarto na prezbiterium arkadą.
Stan obecny
Kościół św. Regulusa zachował się tylko w części sprzed romańskiej rozbudowy z około 1140 roku. Widoczna jest więc jego wieża i dawna nawa, później zamieniona na chór. Nie przetrwało wschodnie zamknięcie świątyni, ani nawa z dwoma wieżami z połowy XII wieku. Obecnie korpus jest niezadaszony, a o istnieniu wschodniego aneksu świadczy wysoka arkada. Druga arkada od strony zachodniej została zamurowana. Kościół św. Regulusa uchodzi za jeden z najważniejszych romańskich zabytków na terenie Szkocji.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Brown M., Stevenson K., Medieval St Andrews, Woodbridge 2017.
Gifford J., The buildings of Scotland. Fife, London 1988.
MacGibbon D., Ross T., The ecclesiastical architecture of Scotland from the earliest Christian times to the seventeenth century, t. 1, Edinburgh 1896.
Manson B., St Drostan’s Markinch. The archaeology of a 12th-century church, „Tayside and Fife Archaeological Journal”, vol 26/2020.
Owen K., Scott N., Tabraham C., St Andrews castle, cathedral and historic burgh, Edinburgh 2018.
The Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments and Constructions of Scotland. Eleventh report with inventory of monuments and constructions in the counties of Fife, Kinross, and Clackmannan, Edinburgh 1933.