Historia
Karmelici rzekomo osiąść mieli w South Queensferry w latach 30-tych XIV wieku, lecz klasztor ufundowany został w postaci murowanej dopiero przez Jamesa Dundasa około 1440-1441 roku. Funkcjonował przez kolejne 250 lat, aż do zwycięstwa w Szkocji reformacji w latach 60-tych XVI wieku. Później kościół klasztorny pełnił rolę świątyni parafialnej, zabudowania dawnej klauzury miały natomiast różne, często gospodarcze przeznaczenie. Funkcję parafialną kościół utracił w 1635 roku, gdy w mieście powstała nowsza świątynia. Jeszcze w połowie XIX wieku zabudowania poklasztorne znajdowały się w nie najgorszym stanie, ale niestety wkrótce potem większość z nich wraz z nawą kościoła rozebrano, a reszta popadła w ruinę. Renowację częściowo zachowanego kościoła klasztornego przeprowadzono po 1890 roku. W jej trakcie dobudowana została neogotycka kruchta.
Architektura
Klasztor usytuowano w pobliżu południowego brzegu zatoki Firth of Forth, w miejscu gdzie tworzyło się najciaśniejsze przewężenie i gdzie funkcjonowała przeprawa. Od połowy XV wieku składał się on z kościoła oraz umieszczonych po jego północnej stronie zabudowań klauzury, połączonych krużgankiem otaczającym czworoboczny w planie wirydarz. Jako materiał budowlany wykorzystywany był brązowy, opracowany od strony lica kamień, a także bardziej regularne ciosy, umieszczane głównie w narożnikach i murach wieży kościelnej.
Kościół był budowlą jednonawową o krótkim korpusie sąsiadującym od wschodu z czworoboczną wieżą. Od południa do wieży przylegała kaplica, a od wschodu prostokątne w planie prezbiterium (wnętrze 11,8 x 6,7 metra), nietypowo większe nawet od korpusu nawowego (wnętrze 6,7 x 8,5 metra). Całość miała prawie 30 metrów długości i 9,2 metra szerokości nawy oraz prezbiterium. Kaplica wysunięta była ku południowi na około 7 metrów, zaś jej długość na linii wschód – zachód wynosiła 7,6 metra. Wieża najpewniej zwieńczona była w podobny sposób jak XV-wieczne wieże mieszkalne: poddaszem otoczonym dookolną galerią obronną, zapewne osadzoną na wystających z lica murów wspornikach (podobnie jak wieża kościoła komandorii w Torphichen).
Wejście do kościoła znajdowało się w południowej ścianie nawy, w portalu o ostrołucznym zamknięciu. Dodatkowo portal z półkoliście zamkniętą archiwoltą prowadził także od południa do prezbiterium. Po jego przeciwnej stronie trzeci portal łączył kościół z krużgankiem, które połączone były także z nawą i przestrzenią podwieżową, tuż obok spiralnej klatki schodowej osadzonej w grubości muru wieży. Wyróżniało się przejście z prezbiterium, półkoliste od strony krużganka, a z prostym nadprożem od strony kościoła, gdzie umieszczono na nim maltański krzyż.
Prawie wszystkie duże okna prezbiterium otrzymały formy ostrołuczne oraz proste maswerki z rozwidlonym laskowaniem na kształt litery Y. Mniejsze otwory zwieńczano trójliśćmi, jak na przykład para wschodnich okien flankujących półkolistą wnękę na figurę, otoczoną także tarczami herbowymi. Dla odmiany okna w nawie i kaplicy południowej osadzono w czworobocznych ościeżach i wypełniono kunsztownymi późnogotyckimi maswerkami z trójliśćmi i łukami w ośle grzbiety. Okna wieży były niewielkie, czworoboczne, o profilowanych ościeżach.
Wnętrze przestrzeni podwieżowej otwarte było na nawę, prezbiterium i kaplicę półkoliście zamkniętymi arkadami (w Szkocji półkoliste arkady, czy też portale były popularne nawet w okresie gotyku), przy czym arkada łącząca się z nawą była dodatkowo uskokowa, ze sfazowanymi krawędziami, a pozostałe posiadały jedynie profilowane imposty i cokoły. Zarówno część podwieżowa jak i prezbiterium przykryte zostały sklepieniami kolebkowymi, półkolistymi w tym pierwszym przypadku, ostrołucznymi w drugim. Nad sklepieniem prezbiterium umieszczono dach złożony z kamiennych, zachodzących na siebie płyt, typowy dla budownictwa sakralnego i zamkowego XV-wiecznej Szkocji. Ponadto przy ścianach wzdłużnych na kamiennych wspornikach osadzono galerie lub poddasze, które musiało być podwyższone w części wschodniej z powodu dużego okna przy ołtarzu. Dostęp na galerię możliwy był portalem wprost z wieży. Wieża ponad sklepieniem posiadała dwie kondygnacje przykryte drewnianymi stropami, każdą ogrzewaną kominkiem. Pomieszczenia te pełniły więc funkcje mieszkalne. Ponad nimi pierwotnie znajdowała się jeszcze kondygnacja z dzwonami.
Stan obecny
Do czasów współczesnych zachował się dawny kościół klasztorny, niestety pomniejszony o rozebraną nawę i zniszczone górne partie wieży. Pełni on nadal funkcje sakralne, a jego dużą wagę podtrzymuje fakt, iż jest to jedyny tak dobrze zachowany kościół karmelicki w Wielkiej Brytanii. Zabudowania karmelickiej klauzury w South Queensferry nie zachowały się w najmniejszym stopniu. Teren po nich zajęty jest obecnie przez mały skwer i ulicę z parkingiem.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Fawcett R., Scottish Abbeys and Priories, London 2000.
MacGibbon D., Ross T., The ecclesiastical architecture of Scotland from the earliest Christian times to the seventeenth century, t. 3, Edinburgh 1897.
McWilliam C., The buildings of Scotland. Lothian, except Edinburgh, London 2003.
Salter M., Medieval abbeys and cathedrals of Scotland, Malvern 2011.
The Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments and Constructions of Scotland. Tenth report with inventory of monuments and constructions in the counties of Midlothian and West Lothian, Edinburgh 1929.