Historia
Zabudowania mieszkalno – obronne Smailholm wzniesione zostały około połowy XV wieku z fundacji rodu Pringle (Hoppringle), który posiadał miejscowe dobra co najmniej od lat 50-tych tamtego stulecia, a zapewne nieco wcześniej. Fundatorem wieży był albo odnotowany w 1455 roku Robert Pringle, albo jego ojciec o imieniu George. Niewykluczone, że motywacją do jej wzniesienia była budowa nieodległej wieży mieszkalnej Newark w Lesie Ettrick, ufundowanej przez Archibalda Douglasa, earla Wigtown, a zarazem lennego zwierzchnika rodziny Pringle. Pierwsze wzmianki pisemne o wieży i fortalicji Smailholm zaczęły się pojawiać pod koniec XV wieku.
W początkach XVI wieku, w okresie rządów króla Jakuba IV, stosunki szkocko – angielskie pogorszyły się. Ziemie pogranicza na których leżało Smailholm stały się zagrożone, zwłaszcza po wielkiej klęsce Szkotów pod Flodden w 1513 roku, w trakcie której zginęło między innymi kilku przedstawicieli rodziny Pringle. Pierwsze ataki na Smailholm i okolice rozpoczęły się w 1544 roku, co doprowadziło do uprowadzenia znacznych ilości bydła, koni i jeńców z pobliskich wsi. Sama wieża najpewniej nie odniosła wówczas większych szkód, ale kolejne najazdy, przeprowadzone z nieodległego zamku Wark, miały miejsce w 1546 roku. Być może zrujnowany walkami i grabieżami ówczesny właściciel wieży, John Pringle, zawarł jakieś porozumienie z Anglikami, gdyż w kolejnych latach pomimo trwania konfliktu między Szkocją a Anglią, ataki na Smailholm ustały.
W XVII wieku wieża przeszła na własność młodszych gałęzi rodu Pringle, której członkowie przeprowadzili się do Galashiels w lesie Ettrick. Ówcześni właściciele w 1640 roku odparli atak sir Andrew Kera z Greenhead, dowodzącego oddziałami protestanckimi i zwalczającego siły królewskie. Choć wieża przetrwała, mieszkający w niej James Pringle miał spore kłopoty finansowe, przez co pięć lat później został zmuszony do sprzedaży Smailholm sir Williamowi Scottowi z Harden. Ten wydzierżawił wieżę swemu krewnemu Walterowi Scottowi, który w kolejnych latach przebudował jeden z dawnych budynków gospodarczych na nowe skrzydło mieszkalne. Pomimo tego Smailholm nie służyło zbyt długo celom rezydencjonalnym i już pod koniec XVII wieku zostało opuszczone. Prawdopodobnie przetrwanie wieża zawdzięczała sławnemu pisarzowi sir Walterowi Scottowi, który odwiedził Smailholm w drugiej połowie XVIII wieku, i na którego zabytkowa budowla miała wywrzeć duże wrażenie.
Architektura
Wieżę zbudowano na skalnym grzbiecie o wydłużonym kształcie na linii wschód – zachód, z szerszą częścią i z łagodniejszym podejściem od strony zachodniej oraz ze zwężeniem i bardziej stromymi skarpami o wysokości około 4,5 metra po stronie wschodniej. Także od północy i południa kamienne zbocza były wysokie i nieprzystępne, a cały okoliczny teren usiany skalistymi pagórkami, pomiędzy którymi leżały bagna i podmokłe wrzosowiska. Z miejscowego podłoża wydobyty został materiał budowlany wieży, nieopracowany, ciemny doleryt, uzupełniany ciosanym czerwonym piaskowcem, wykorzystywanym do wzmacniania narożników i tworzenia detali architektonicznych.
Skalny grzbiet otoczony został poprowadzonym wzdłuż krawędzi skarp kamiennym murem o grubości około 1,7 metra i wysokości co najmniej 4 metrów. Wieża została usytuowana w środkowej, najwyższej części, tak iż po jej zachodniej stronie utworzył się dziedziniec z bramą wjazdową flankowaną od północy i południa przez dwa budynki gospodarcze, na wschodzie zaś wyznaczony został mniejszy, niezabudowany dziedziniec dostępny wąskim przejściem na południe od wieży. Północna ściana wieży tworzyła zarazem fragment obwodu obronnego skalnego grzbietu. Brama wjazdowa na dziedziniec zapewne nie miała rozbudowanych zabezpieczeń. Zamykana była wrotami blokowanymi ryglem zasuwanym do otworu w murze i chroniona z przebiegającego powyżej chodnika straży. Flankujący ją od południa budynek mógł mieścić kuchnię. Dom północy pierwotnie był jednokondygnacyjny, podzielony na dużą salę z nieco archaicznie umieszczonym pośrodku otwartym paleniskiem, oraz na mniejsze pomieszczenie mieszkalne z kominkiem.
Wieża Smailholm wzniesiona została na planie prostokąta o wymiarach 11,9 x 9,8 metra, z murami grubymi w przyziemiu na 2,1 metra, sięgającymi 17,3 metrów wysokości do poziomu kalenicy wieńczącego ją dwuspadowego dachu. Wejście do budynku utworzono na poziomie gruntu w ścianie południowej, skierowanej w stronę wąskiego przejścia pomiędzy dwoma dziedzińcami. Umieszczono je w półkoliście zamkniętym, pozbawionym ozdób, ale mocno sfazowanym portalu, utworzonym z masywnych klińców. Zamykany był on żelazną kratą oraz drewnianymi drzwiami, oboma otwieranymi do wnętrza. Wszystkie okna były małe, pierwotnie zakratowane, a ponadto w elewacjach przebito przystosowane do ręcznej broni palnej otwory strzeleckie. Pierwotnie miały one formę odwróconej dziurki od klucza (strzelnica nad wejściem na poziomie pierwszego piętra, dostępna z korytarza łączącego się z klatką schodową), po przebudowie owalną (strzelnica na najwyższej kondygnacji, skierowana ku zachodowi). Jedynymi innymi otworami były ujścia kanałów latrynowych w ścianie północnej.
Wnętrze wieży podzielono na trzy główne kondygnacje oraz poddasze, co nietypowe to ostatnie od XVI wieku podsklepione. Komunikację pionową zapewniała spiralna klatka schodowa osadzona w grubości muru południowo – wschodniego narożnika. Wiodła ona na samą górę, gdzie z poddasza można się było dostać na wieńczące wieżę od północy i południa niezadaszone galerie. Nie miały one zapewnionej komunikacji naokoło wieży, gdyż ściany szczytowe (wschodnia i zachodnia) były gładkie, co stanowiło rozwiązanie dość rzadko spotykane w Szkocji (widoczne jeszcze w wieży Hallbar). Prawdopodobnie było to efektem przebudowy górnej partii wieży w drugiej połowie XVI wieku, zapewne na skutek uchwały parlamentu z 1587 roku, nakazującej budowlom mieszkalno – obronnym na pograniczu szkockim utrzymywać straże za dnia i nocy. Dlatego w Smailholm przy północnej galerii wybudowano siedzisko dla strażnika i wnękę do ochrony jego lampy oliwnej, sprytnie wkomponowane w komin wyrastający ze ściany szczytowej.
Wnętrze przyziemia dostępne było z przedsionka, połączonego z klatką schodową i z portalem wejściowym. Tradycyjnie dla późnośredniowiecznych szkockich wież mieszkalnych przykryte zostało sklepieniem kolebkowym i pełniło rolę gospodarczą jako spiżarnia, skład i magazyn. Wysokie założenie sklepienia pozwoliło na wydzielenie dodatkowego półpiętra, posadowionego na drewnianym, osadzonym na kamiennych wspornikach stropie. Jego oświetlanego, podobnie jak na dole, zapewniono wąskim szczelinowym otworem od wschodu. Półpiętro jako jedyne nie było połączone z klatką schodową i musiało być osiągane za pomocą drabiny, choć przekazywanie towarów ułatwiano sobie za pomocą otworu przeprutego w sklepieniu.
Pierwsze i drugie piętro przykryte zostały płaskimi, drewnianymi stropami. Obie te kondygnacje zajmowane były przez pojedyncze komnaty, ogrzewane kominkami osadzonymi w ścianach północnych i zaopatrzone w latryny utworzone w grubości murów narożnika północno – wschodniego (obie w półkami na świece). Piętra oświetlane były oknami osadzonymi w głębokich wnękach z bocznymi, kamiennymi siedziskami: pierwsze piętro trzema oknami (od wschodu, zachodu i południa), drugie piętro dwoma nieco mniejszymi (od zachodu i południa). Wszędzie pozbawiona otworów była ściana północna, najbardziej zagrożona, gdyż stanowiąca część obwodu obronnego dziedzińca. Podobnie jak w wielu innych szkockich wieżach mieszkalnych pierwsze piętro pełniło rolę reprezentacyjnej auli, natomiast wyższe kondygnacje mieściły prywatne komnaty mieszkalne. Dlatego w podłodze pierwszego piętra dodatkowo umieszczono wspomniany powyżej właz pozwalający na komunikację z parterem poprzez sklepienie, a w ścianie południowej i w jednej z wnęk okiennych małą półkę ścienną. Zakręcający z klatki schodowej korytarz wyposażono w otwór strzelecki zabezpieczający wejście do wieży.
Stan obecny
Smailholm należy do najbardziej znanych, najlepiej zachowanych i najbardziej malowniczo usytuowanych szkockich wież mieszkalnych. Przetrwała ona w całości, choć w formie uzyskanej po przebudowie górnych partii w XVI wieku. Poza najniższymi fragmentami nie zachowały się natomiast sąsiednie zabudowania gospodarcze, z których dom północno – zachodni przekształcono w połowie XVII wieku na rezydencję mieszkalną. Mur obronny wokół dziedzińca widoczny jest dziś maksymalnie do wysokości około 3,6 metra w pobliżu bramy zachodniej, a praktycznie zanikł po stronie wschodniej. Wieża znajduje się pod opieką Historic Scotland i jest udostępniona dla zwiedzających.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Cruft K., Dunbar J., Fawcett R., The buildings of Scotland. Borders, London 2006.
Durham K., Strongholds of the border reivers. Fortifications of the Anglo-Scottish Border 1296-1603, Oxford 2008.
Lindsay M., The castles of Scotland, London 1995.
MacGibbon D., Ross T., The castellated and domestic architecture of Scotland from the twelfth to the eighteenth century, t. 2, Edinburgh 1887.
Tabraham C., Scotland’s Castles, London 2005.
Tabraham C., Smailholm Tower, Edinburgh 1985.
The Royal Commission on the Ancient Monuments of Scotland, An Inventory of the Ancient and Historical Monuments of Roxburghshire, volume 2, Edinburgh 1956.
Tranter N., The fortified house in Scotland, volume I, south-east Scotland, Edinburgh-London 1962.