Historia
Kościół w osadzie Smailholm zbudowany został w XII wieku. Początkowo stanowił filię dla świątyni w Earlston, ale już w latach 70-tych XII stulecia uzyskał rangę kościoła parafialnego. Okoliczne ziemie należały wówczas do rodu Olifard, który dzierżył też prawo patronatu nad kościołem. Zmarły w 1242 roku Walter Olifard, podarował kościół w Smailholm klasztorowi w Coldingham, a według innych zapisków przyznał część dochodów kościoła benedyktyńskim mnichom od św. Cuthberta z Durham. W 1243 roku kościół w Smailholm został konsekrowany przez biskupa Davida de Bernhama, bez podania imienia pierwotnego patrona.
Parafia Smailholm w średniowieczu stanowiła atrakcyjne beneficjum z dużymi dochodami. W latach 1274-1275 papieski wykaz podatkowy odnotował opłacenie 4 marek przez miejscowego proboszcza, zaś w latach 90-tych XIII wieku kościół w Smailholm został opodatkowany sumą 26 funtów, 13 szylingów i 4 pensów. W latach 40-tych XIII wieku nadanie kościoła od świeckiego patrona uzyskał biskup St Andrews, podczas gdy w czwartej ćwierci XIII wieku kapituła w Glasgow. Następca Davida Olifarda, William Murray of Bothwell, nie był zadowolony z tej decyzji i wdał się w skomplikowany spór z kapitułą w sprawie patronatu nad Smailholm. Ostatecznie w 1293 roku zawarto umowę, na mocy której William Murray przyznał kanonikom prawo patronatu w kościele w Walston, zaś kanonicy zrzekli się swoich praw w Smailholm na rzecz Murraya. W drugiej połowie XIV wieku, na skutek małżeństwa Archibalda Douglasa z wdową po Murrayu, patronat nad kościołem przeszedł w ręce rodu tak zwanych Czarnych Douglasów, a ci w pierwszej ćwierci XV wieku przekazali go premonstrateńskiemu opactwu Dryburgh.
W latach 40-tych XVI wieku kościół mógł ucierpieć w trakcie spustoszenia okolicznych ziem przez angielskie wojska. W latach 1555–1556 był jedną z dwudziestu dwóch świątyń wymienionych w raporcie dla arcybiskupa Johna Hamiltona z St Andrews, w którym opisano zły stan budynków oraz brak odpowiedniego ich wyposażenia, z powodu zaniedbań fundatorów, patronów i parafian. John Hamilton nakazał dziekanowi inspekcję kościołów i podjęcie odpowiednich działań w celu zapewnienia środków na ich remont, ale mało prawdopodobne, aby jakikolwiek program napraw został zrealizowany przed zwycięstwem w Szkocji reformacji.
W XVII wieku, prawdopodobnie około 1632 roku, do kościoła dobudowana została dzwonnica i południowa kruchta oraz utworzone nowe portale wejściowe do nawy i prezbiterium. Niestety w 1820 roku przekształcono otwory okienne oraz dobudowano północną kaplicę. W 1895 roku część z nowożytnych zmian usunięto, starając się przywrócić budowli średniowieczny charakter (ponownie wzniesiono arkadę tęczy, usunięto naczółki okien południowych, wstawiono maswerk w okno wschodnie, tynkowane sufity zastąpiono drewnianymi kolebkami).
Architektura
Romański kościół składał się z orientowanej względem stron świata, mocno wydłużonej pojedynczej nawy na planie prostokąta o wymiarach 14,2 x 5,3 metra i niższego prezbiterium wielkości 7,9 x 4,3 metra, po stronie wschodniej zamkniętego ścianą prostą. Ten typowy dla wiejskich budowli sakralnych układ, pierwotnie nie był powiększony żadnym aneksem w postaci kaplicy lub zakrystii. Kościół nie uzyskał też wieży. Nawa i prezbiterium wzniesione zostały z bloków jasnobrązowego kamienia, łączonego zaprawą i układanego w równe warstwy.
Zewnętrzne elewacje kościoła były proste, pozbawione przypór lub pilastrów, ujęte jedynie u podstawy wąskim fazowanym cokołem. Mury przeprute były bardzo wąskimi i niskimi oknami z półkolistymi zamknięciami. Nawę oświetlały one jedynie od południa i być może od zachodu, natomiast ściana północna pozostawała pełna. W prezbiterium jedno okno utworzono w ścianie północnej, a co najmniej dwa w ścianie wschodniej (niewykluczone, że miejsce trzeciego środkowego, tworzącego popularną na angielsko – szkockim pograniczu piramidalną triadę, zajęło późniejsze okno gotyckie). Jedno lub dwa okna doświetlały prezbiterium od południa. Otwór wejściowy znajdował się w typowym miejscu, w zachodniej części ściany południowej nawy.
Wnętrze kościoła nigdy nie było podsklepione. Wieńczyła go otwarta więźba dachowa albo drewniana kolebka, osobna dla dwuspadowego dachu nawy i dachu prezbiterium. Obie te części prawdopodobnie rozdzielała romańska arkada tęczy, przypuszczalnie o półkolistym zamknięciu, ale z nieznanym detalem architektonicznym. W okresie późnego średniowiecza dodatkowo nawę i prezbiterium rozdzielić mogła lekka przegroda lektorium, bardzo popularna w wiejskich kościołach farnych Anglii i Szkocji.
Stan obecny
Romańskie detale kościoła obecnie najlepiej widoczne są w prezbiterium i we wschodniej części nawy, gdzie zobaczyć można wąski fazowany gzyms oraz elewacje utworzone z kostki. Ponadto przetrwały zamurowane pierwotne otwory okienne w ścianie wschodniej i północnej prezbiterium. Pozostałe uległy przekształceniu i pomimo prób z XIX wieku, nadal mają charakter gregoriański.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Cowan I.B., The Parishes of Medieval Scotland, Edinburgh 1967.
Cruft K., Dunbar J., Fawcett R., The buildings of Scotland. Borders, London 2006.
MacGibbon D., Ross T., The ecclesiastical architecture of Scotland from the earliest Christian times to the seventeenth century, t. 1, Edinburgh 1896.
Salter M., The old parish churches of Scotland, Malvern 1994.
The Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments and Constructions of Scotland. Sixth report and inventory of monuments and constructions in the county of Berwick, Edinburgh 1915.