Historia
Wieża mieszkalna Slains zbudowana została prawdopodobnie w późnych latach XIV wieku, na miejscu starszego założenia mieszkalno – obronnego, jako jedna z najstarszych tego typu budowli w Szkocji. Wzniesiono ją na ziemiach należących pierwotnie do Johna Comyna, earla Buchan, a po konfiskacie przeprowadzonej przez Roberta I, posiadanych przez Gilberta II de la Hay, który otrzymał je w nagrodę za poparcie w trakcie pierwszej wojny o szkocką niepodległość. Po zmarłym w 1333 roku Gilbercie majątek przejął jego syn Nicholas. Następnie Slains dzierżył zmarły w 1346 roku wnuk David. Syn tego ostatniego, Thomas Hay, ożeniony z córką króla Roberta Stewarta, doszedł do znacznego bogactwa i wpływów, możliwe więc, iż to właśnie on ufundował budowę wieży pod koniec XIV wieku, a najpóźniej przed śmiercią w 1406 roku.
W 1452 roku jeden z przedstawicieli rodu Heyów, William Hay, otrzymał tytuł earla Erroll i lorda Slains. Awans społeczny prawdopodobnie jednak nie wpłynął na gruntowną modernizację wieży. W rękach kolejnych pokoleń Heyów funkcjonowała ona bez większych zmian do końca XVI wieku. W 1594 roku ówczesny właściciel Slains, Francis Hay, earl Erroll, przeszedł na katolicyzm, a następnie zaangażował się w spisek z Hiszpanami i antykrólewskie powstanie Gordona, earla Huntly. Po przegranej przez buntowników bitwie pod Glenlivet, wojska rojalistyczne obległy, ostrzelały i zniszczyły Slains. Choć Francis Hay zdołał zbiec na kontynent i po kilku latach powrócić, to nie zdecydował się na odbudowę starej wieży mieszkalnej.
Architektura
Wieżę wzniesiono na krańcu niedużego półwyspu wcinającego się w wody Morza Północnego, dzięki czemu z trzech stron chroniona była poszarpanymi skalistymi brzegami, ze skarpami o znacznej wysokości. Dostęp do niej od zachodu zagradzał poprzeczny, utworzony w najwęższej części cypla przekop. Ponadto od czasu późnego średniowiecza obronę stanowił kamienny mur z bramą poprzedzoną mostem zwodzonym. Przed wieżą i jej zewnętrznymi fortyfikacjami, na szerszej części półwyspu ulokowane było podzamcze, otoczone obwarowaniami drewniano – ziemnymi.
Wieża wzniesiona została na planie prostokąta o wymiarach około 10 x 12 metrów i grubości murów wynoszącej około 2,5 metra. Prawdopodobnie mieściła pięć kondygnacji, z których trzy najniższe przykryte były sklepieniami kolebkowymi (rozwiązanie nietypowe dla późniejszych wież mieszkalnych, w których przeważnie zasklepiano jedynie przyziemie). Podstawa murów wieży ujęta była cokołem. Koronę ścian wieńczyć mógł chodnik straży, ukryty za blankowanym przedpiersiem, prawdopodobnie u schyłku średniowiecza wyposażonym w narożne obłe bartyzany. Jako materiał budowlany wykorzystany został kamień łupany, przeważnie o wąskich i podłużnych kształtach, z okazjonalnym użyciem większych bloków. Narożniki wieży nie zostały wzmocnione ciosami.
Wejście do wnętrza wieży prowadziło po zewnętrznych drewnianych schodach lub drabinie na pierwsze piętro, od strony wschodniej (skierowanej w kierunku morza, a więc po przeciwnej stronie bramy). Wyżej komunikację zapewniała spiralna klatka schodowa, przyziemie natomiast dostępne było albo osobnym wejściem z dziedzińca, albo włazem przebitym przez sklepienie. Każdą kondygnację w obrębie murów obwodowych wypełniało jedno pomieszczenie. Co najmniej na drugim piętrze, a być może także na innych kondygnacjach, w grubości murów mieściły się typowe dla szkockich wież mieszkalnych niewielkie komory, z których część zapewne pełniła rolę latryn.
Stan obecny
Wieża obecnie zwana jest Starym Zamkiem Slains (ang. Old Slains Castle), celem odróżnienia od nowożytnej budowli o tej samej nazwie w pobliżu Cruden Bay. Do czasów współczesnych prawie w całości zachowała się jedynie jej ściana wschodnia, dochodząca do około 9 metrów wysokości, oraz fragment ściany południowej. Prawie nic nie zostało z otaczającego wieżę muru, widoczne są jedynie ślady po dawnym przekopie. Wstęp na teren ruiny jest wolny.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Coventry M., The castles of Scotland, Prestonpans 2015.
MacGibbon D., Ross T., The castellated and domestic architecture of Scotland from the twelfth to the eighteenth century, t. 3, Edinburgh 1889.
Salter M., The castles of Grampian and Angus, Malvern 1995.
Walker D.W., Woodworth M., The buildings of Scotland. Aberdeenshire: North and Moray, London 2015.