Historia
Kościół parafialny funkcjonował w Seton co najmniej od połowy XIII wieku. W 1434 roku Catherine St Clair (Sinclair), żona pierwszego lorda Seton, ufundować przy nim miała kaplicę, a jej wnuk George, trzeci lord Seton, przed śmiercią w 1478 roku zbudować miał nowy chór i zasklepić jego wschodnią, prezbiterialną część. Kolejny George, czwarty lord Seton, przed 1508 rokiem ukończył sklepienia nad chórem, wzniósł zakrystię i ufundował przy kościele około 1493 roku kolegiatę (składającą się z prepozyta, sześciu kanoników, jednego księdza i dwóch chórzystów). Jego syn, piąty lord Seton, poległy w 1513 roku w bitwie pod Flodden, przeszklił okna prezbiterium, ufundował zadaszenie z kamiennych płyt i zakupił wyposażenie do świątyni.
Pod koniec 1543 roku wybuchł szkocko – angielski konflikt, na skutek którego w 1544 roku znaczne obszary południowej części Szkocji zostały spustoszone. W okresie tym zniszczenia odnieść mógł także kościół w Seton, a w najlepszym razie walki wpłynęły na przerwanie jego rozbudowy. Od 1541 roku bowiem, prace kontynuowała lady Janet Hepburn, za sprawą której usunięto XV-wieczną kaplicę lady St Clair, by zrobić miejsce pod transept ze środkową wieżą. Nawet jej nie udało się jednak ukończyć późnogotyckiego kościoła, który nigdy nie doczekał się planowanej wysokiej iglicy nad wieżą. W 1560 roku zwycięstwo w Szkocji odniosła reformacja i wszelkie inwestycje dotyczące katolickich budowli sakralnych zostały wstrzymane.
Kościół św. Marii i św. Krzyża pełnił funkcje parafialne dla miejscowej społeczności do 1580 roku. Wówczas to miejscowa parafia połączona została z Trenent, świątynia opustoszała, a wkrótce potem zapewne rozebrano starą XIII-wieczną nawę. Szczęśliwie pozostałą część kościoła zachowano, by służyła za miejsce pochówku członków rodziny Seton. Podupadłą budowlę w 1878 roku poddano remontowi z inicjatywy earla Wemyss. Współczesne prace badawcze i naprawcze podjęto w 1948 roku.
Architektura
Późnogotycki kościół św. Marii i św Krzyża, jak większość szkockich kolegiat z okresu późnego średniowiecza, planowano wznieść na planie krzyża łacińskiego. Ostatecznie udało się zbudować transept z czworoboczną wieżą nad środkowym przęsłem (z nieukończoną iglicą), wydłużone, zakończone na wschodzie wielobokiem prezbiterium oraz kwadratową w planie, dwukondygnacyjną zakrystię po stronie północnej. Nie zdążono przed reformacją z budową późnogotyckiego korpusu, zapewne planowanego jako jednonawowy, dlatego przez cały okres funkcjonowania kościół wykorzystywał nawę starszej, XIII-wiecznej świątyni.
Prezbiterium wraz z chórem, długie wewnątrz na 16,1 metrów i szerokie na 6,7 metrów, podzielone zostało zewnętrznymi przyporami na trzy przęsła oraz krótką wschodnią, wieloboczną apsydę. W środkowym przęśle od południa przebito półkoliście zamknięte wejście, zaś pomiędzy pozostałymi przyporami duże okna (za wyjątkiem przęsła sąsiadującego z zakrystią). Ostrołuczne otwory okienne ujęto podwójnie fazowanymi obramieniami i okapnikami osadzonymi na płaskorzeźbionych konsolach. Wypełniły je kamienne maswerki o prześwitach z trójliśćmi, czwórliśćmi i horyzontalnie ułożonymi łzami. Każdą z przypór udekorowano baldachimem oraz wspornikiem z herbami rodu Seton, które pierwotnie nieść miały rzeźbione figury. Ponadto zwieńczono je masywnymi i pozbawionymi ozdób sterczynami. Poniżej okien prezbiterium poprowadzono dwa gzymsy, powyżej zaś fryz z ornamentem kwiatów. Wnętrze prezbiterium dla odmiany utrzymano w dużo surowszej formie. Przykryte zostało ostrołuczną kolebką, tylko we wschodniej części wzbogaconą profilowanymi żebrami osadzonymi na rzeźbionych konsolach (nie miały one znaczenia konstrukcyjnego, a wyłącznie ozdobne). Zachodnią część chóru pozostawiono z gładkimi elewacjami. We wschodniej partii w murze umieszczono eliptycznie zamknięte sedilia, piscinę z bogato zdobionym baldachimem, zaś naprzeciwko nich, w ścianie północnej wnękę na grobowiec.
Zakrystia o wymiarach w planie 4,3 x 3,6 metra, od strony zewnętrznej ujęta została gzymsem cokołowym, połączonym z odpowiednim gzymsem na powstałych w tym samym czasie murach prezbiterium i chóru. We wnętrzu przyziemia zakrystia przykryta została ostrołucznym sklepieniem kolebkowym, które utrzymywało górną kondygnację. Jej oświetlenie zapewniało na dole pojedyncze okno od wschodu, natomiast wyposażenie stanowiła piscina zamknięta łukiem w ośli grzbiet i kominek w ścianie północnej. Dodatkowo ukośnie poprowadzony w murze otwór pozwalał na podglądanie głównego ołtarza w prezbiterium. Górna kondygnacja posiadała podobne okno od wschodu, natomiast dach składał się z zachodzących na siebie kamiennych płyt.
Wieżę wzniesiono na rzucie kwadratu o długości boków 7,6 metra. Jej przyziemie na każdą stronę otwarto wysokimi, profilowanymi i ostrołucznymi arkadami o szerokości 2,9 metra, przy czym starsza arkada wschodnia uzyskała bardziej szczegółowe detale. W grubości muru narożnika południowo – wschodniego osadzono spiralną klatkę schodową, częściowo wchodzącą w ścianę transeptu. Od strony zewnętrznej, powyżej dachów, otrzymała ona formę wielobocznej wieżyczki. Przestrzeń podwieżową zwieńczono sklepieniem krzyżowo – żebrowym z otworem pośrodku, zapewne przeznaczonym na liny obsługujące dzwony. Ich dźwięk wydobywał się z każdej strony wieży przez wysokie, ale stosunkowo wąskie okno z ostrołucznym zamknięciem. Wieżę planowano zwieńczyć wysoką iglicą o rzadko spotykanej w Szkocji czworobocznej podstawie, przechodzącej wyżej dzięki ścięciu narożników w wielobok (ang. broach spire).
Każde z ramion transeptu otrzymało dwa przęsła o wymiarach 8,2 x 5,5 metra. Wzmocniono je podobnymi jak w prezbiterium uskokowymi przyporami oraz przepruto w ścianach szczytowych okazałymi oknami z kunsztownymi maswerkami, dzielonymi pośrodku masywnymi laskami o formie litery Y. Jak w wielu późnośredniowiecznych szkockich kościołach wschodnie ściany transeptu pozostawiono bez okien, zapewne ze względu na ustawione tam ołtarze. Wnętrze transeptu przykryto ostrołucznymi sklepieniami kolebkowymi, które podtrzymywały dachy utworzone z zachodzących na siebie kamiennych płyt. Gotyckie wyposażenie wnętrza transeptu stanowiły dwie bogato zdobione pisciny.
Stan obecny
Kościół w Seton, choć nie został ukończony, uznawany jest dziś za jedną z najwspanialszych późnogotyckich kolegiat na terenie Szkocji. Pomimo długiego okresu budowy jest to konstrukcja stylistycznie jednorodna, o wysokiej jakości wykonania, z wieloma zachowanymi pierwotnymi detalami architektonicznymi (maswerki okienne były odnawiane w XIX wieku, a figury na wspornikach przypór nie zostały wykonane lub zaginęły). Sporą stratą jest brak korpusu nawowego, który najpewniej tworzyła najstarsza świątynia z XIII wieku.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Fawcett R., Scottish Medieval Churches, Edinburgh 1985.
MacGibbon D., Ross T., The ecclesiastical architecture of Scotland from the earliest Christian times to the seventeenth century, t. 3, Edinburgh 1897.
McWilliam C., The buildings of Scotland. Lothian, except Edinburgh, London 2003.
Salter M., The old parish churches of Scotland, Malvern 1994.
The Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments and Constructions of Scotland. Eighth report with inventory of monuments and constructions in the county of East Lothian, Edinburgh 1924.