Historia
Najstarsze zabudowania mieszkalno – obronne mogły zostać wzniesione w Rothesay na przełomie XII i XIII wieku, prawdopodobnie z fundacji Alana, wysokiego stewarta króla Wilhelma Lwa. Ta pierwotna budowla przypuszczalnie była konstrukcji drewniano – ziemnej, na co wskazywałby nietypowy kolisty plan późniejszego zamku. Do przebudowy przy użyciu kamienia najpewniej doszło już w pierwszej ćwierci XIII wieku, pod rządami syna Alana, Waltera II, od 1204 roku trzeciego wielkiego stewarta. Tak wczesna budowa murowanego zamku wynikać mogła z przygranicznego usytuowania Rothesay na wyspie Bute, wraz z innymi wyspami wokół Firth of Clyde włączonej w obręb Królestwa Szkocji niewiele wcześniej, w drugiej połowie XII stulecia.
Zamek został po raz pierwszy odnotowany w źródłach pisanych w 1230 roku, kiedy to został oblężony przez Skandynawów z królestwa Man i zachodnich wysp. Po trzydniowych walkach Rothesay miało zostać zdobyte przez wojska pod wodzą niejakiego Uspaka, na skutek wyłomu dokonanego u podstawy muru pod osłoną tarcz. Napastnicy wkrótce potem musieli się jednak wycofać, z powodu pojawienia się szkockiej floty dowodzonej przez Alana i odniesienia ciężkich ran przez Uspaka. Po raz drugi Rothesey zdobyte zostało w 1263 roku, w trakcie kampanii króla Hakona IV zakończonej bitwą pod Largs. Klęska Norwegów, a następnie choroba i śmierć Hakona sprawiły, iż jego następca, Magnus IV, trzy lata później zawarł z królem Aleksandrem III układ w Perth, w którym zrzekł się praw do Hebrydów oraz wyspy Man w zamian za odszkodowanie pieniężne.
Po ugruntowaniu władzy Szkotów nad wyspą Bute i Rothesay, zapewne na skutek doświadczeń z minionych walk i dwukrotnych oblężeń, zamek został wzmocniony poprzez rozbudowę o cztery wieże oraz budynek bramny. W takiej formie zajęty został przez Anglików w trakcie pierwszej wojny o szkocką niepodległość z przełomu XIII i XIV wieku. Co prawda w 1311 roku odbiły go szkockie wojska króla Roberta I Bruce, lecz w 1334 roku ponownie, choć tym razem tylko na rok, zagarnięty został znów przez Anglików, wspierających konkurenta do szkockiego tronu, Johna Balliola. W ręce zwolenników Dawida II Rothesay przywrócić miał sir Colin Campbell, po tym gdy angielski zarządca zamku, sir Adam Lisle, zabity został w bitwie na zboczu Barone Hill.
Wraz z objęciem tronu Szkocji przez dynastię Stewartów w 1371 roku, Rothesay stało się jedną z ulubionych siedzib Roberta II i Roberta III. Od tego czasu najstarszy syn królewskiej rodziny często przyjmował tytuł diuka Rothesay. Po 1377 roku na zamku kilkakrotnie prowadzono pomniejsze prace remontowo – budowlane i licznie sprowadzano zaopatrzenie na potrzeby króla, w tym duże zapasy wina. W 1388 roku wynajęto niejakiego Hugha Plumbera, który otrzymał zapłatę za bliżej nieznane prace, zaś w 1381 roku do zamku sprowadzono uzbrojenie w postaci pancerzy i hełmów. Kilka lat później kronikarz John of Fordun opisał zamek jako piękny i nie do zdobycia. Jednak wraz ze śmiercią Roberta III w 1406 roku, zainteresowanie szkockich władców Rothesay spadło.
Około 1455 roku zamek miał być oblegany przez lorda Isles, w trakcie zmagań króla Jakuba II z Douglasami z tak zwanej czarnej gałęzi rodu, natomiast w 1462 roku, pod rządami Jakuba III, obronił się przed oddziałami earla Ross, Johna of Islay. Następnie w czasach Jakuba IV Rothesay wykorzystywano jako bazę do operacji wojsk królewskich przeciwko MacDonaldom. Zapewne z tego powodu zamek postanowiono wzmocnić na początku XVI wieku, kiedy to znacznie rozbudowany został budynek bramny, a mury obwodowe zamku podwyższono. Prace budowlane nie zostały jednak ukończone przed śmiercią króla Jakuba IV w bitwie pod Flodden w 1513 roku i trwały jeszcze gdy Jakub V osiągał pełnoletność (w latach 1518-1520 wypłacono należności za wzniesienie budynku bramnego, zwanego od okazałej formy donżonem – „le dungeoun”). W tym trudnym dla monarchii okresie, w 1527 roku zamek wytrzymał oblężenie buntowników Ruthvena, którzy doszczętnie spustoszyli przyzamkową osadę (ang. burgh). W 1536 i ponownie w 1540 roku, Rothesay odwiedził Jakub V, który po ostatnim pobycie zlecił w 1541 roku sir Jamesowi Hamiltonowi, niedawno mianowanemu królewskiemu mistrzowi budowlanemu, ukończenie prac nad zamkiem. Pomimo tego już w 1544 roku został on zajęty przez proangielskie siły Matthew Stewarta, earla Lennox, w czasie szkocko – angielskiej wojny zwanej szorstkimi zalotami.
W drugiej połowie XVI wieku i w pierwszej połowie XVII stulecia nie prowadzono na zamku żadnych znaczniejszych prac budowlanych. Zapewne był on zaniedbany, gdy w latach 30-tych XVII wieku został przez Jamesa Stewarta, szeryfa Bute, obsadzony garnizonem z ramienia Karola I przeciwko oddziałom protestanckim. W 1650 roku Jamesa Stewart uciekł, natomiast zamek został zajęty przez angielskie wojska Olivera Cromwella, które wycofując się jeszcze w tym samym roku wyburzyły znaczną część obwarowań i zabudowań zamku. Od tamtego czasu pozostawał on aż do początku XIX wieku w stanie ruiny. Dopiero w latach 1816-1817 z inicjatywy drugiego markiza Bute oczyszczono z gruzu dziedziniec. Następnie rozpoczęto pierwsze działania remontowe, kontynuowane w drugiej połowie XIX wieku i na początku XX stulecia.
Architektura
Zamek wzniesiony został w środkowej części wyspy Bute, w bliskiej odległości od niewielkiej zatoki po stronie północnej, będącej częścią Firth of Clyde. Jako że usytuowano go na równym, płaskim terenie, w pobliżu przepływającej po zachodniej stronie niedużej rzeki, zewnętrzną linię obrony utworzono z dookolnej, nawodnionej fosy o szerokości około 18 metrów i głębokości 4,5 metra. Obwiodła ona pierścień zbliżonego w planie do koła muru obronnego, formy rzadko spotykanej w budownictwie zamkowym na terenie Szkocji. Utworzony przez mur dziedziniec uzyskał średnicę około 43,3 metrów. W pierwszej ćwierci XIII wieku wzmocniły go cztery symetrycznie rozstawione, cylindryczne w planie wieże, trzy o średnicy około 9,3 metra i jedna o średnicy 10,4 metra, a także wysunięty w przedpole po stronie północnej czworoboczny w planie budynek bramny.
Obwód muru obronnego wzniesiony został od strony lica z ciosanych bloków żółtego i czerwonego piaskowca, utrzymujących wewnętrzny rdzeń z gruzu. Uzyskał grubość wahającą się w przyziemiu od 2,4 do 3 metrów i wysokości około 8 metrów, na poziomie której zwieńczony był chodnikiem straży oraz blankowanym przedpiersiem z otworami strzeleckimi w merlonach, przed którym w otworach w murze montowano drewniany ganek hurdycji. U podstawy mur obronny wzmocniony był cokołem o pochyłej zewnętrznej elewacji, ale jedynie po stronie południowej, zachodniej i częściowo północnej (być może pominięcie cokołu we wschodniej części wynikało z odbudowy fragmentu muru zawalonego w trakcie walk z 1230 roku). Wejście na koronę wiodło murowanymi schodami z poziomu dziedzińca, umieszczonymi po stronie wschodniej i przy wieży północno – zachodniej. W okresie późnego średniowiecza mur został pozbawiony pierwotnego przedpiersia i podwyższony, a następnie zakończony nowym przedpiersiem, tym razem osadzonym na wysuniętych przed lico ścian konsolach. Odmiennie potraktowano tylko fragmenty między bramą i wieżami północnymi, gdzie stary chodnik straży z przedpiersiem oraz zamurowanymi dawnymi blankami zachowano, w formie ukrytych odtąd w grubości muru korytarzy o szerokości 1,1 metra. Partie nadbudowane utworzono z kamienia łamanego i z małych białych ciosów od strony zewnętrznej.
Wieże usytuowano po stronie północno – wschodniej, północno – zachodniej, południowo – zachodniej i południowo – wschodniej. Były one znacznie wysunięte przed lico muru obwodowego, tak by można z nich było prowadzić boczny ostrzał przyległych kurtyn, jednak były usytuowane na tyle daleko od siebie, iż obrońcy z jednej wieży nie mogli zapewniać bezpośredniego wsparcia obrońcom na innych wieżach (nie pozwalał na to łuk kurtyn murów). Każdą z wież w przyziemiu wzmocniono pochyłym cokołem, podobnym do tego w murze po zachodniej i południowej stronie obwodu. Wejście do każdej wieży znajdowało się na poziomie gruntu, po stronie dziedzińca, skąd prowadziło do kolistej komory z trzema radialnie rozstawionymi, wąskimi i wysokimi otworami strzeleckimi, rozglifionymi we wnętrzu do szerokich wnęk z eliptycznymi zamknięciami. Powyżej mieściły się jeszcze trzy, rozdzielone płaskimi, drewnianymi stropami kondygnacje, także o kolistych rzutach, przy czym najwyższe z nich nadbudowano w pierwszej połowie XVI wieku. Pomimo podwyższenia wież, u schyłku średniowiecza niewiele przewyższały one koronę muru obronnego, a po stronie północnej, gdzie sąsiadujący z bramą mur był wyższy, były tej samej wysokości co kurtyny. Część z wież była ogrzewana kominkami, dlatego z pewnością pełniły funkcje mieszkalne. Najważniejsze komnaty musiały się znajdować w wieży północno – zachodniej, która była nieco większa od pozostałych. Z dwoma wieżami południowymi w przyziemiu sąsiadowały umieszczone w grubości muru obwodowego latryny, podczas gdy wieża północno – zachodnia miała latrynę podwieszoną wysoko w kącie utworzonym z murem obronnym.
Pierwotny budynek bramny miał w planie formę niewielkiego czworoboku o szerokości niecałych 5 metrów, wysuniętego przed obwód muru w stronę fosy na północy na około 4,9 metra. Mieszczący się w nim przejazd bramny zamykany był pojedynczymi drzwiami, osadzonymi za fazowanym portalem i blokowanymi ryglem. Po 1230 roku portal bramny podwyższono i zamknięto ostrym łukiem. Ponadto zamontowano opuszczaną w prowadnicach bronę, przed którą znajdować się mogła szczelina tak zwanej mordowni, dostępna z pomieszczenia na piętrze, przez którą można było ostrzeliwać i zrzucać wrzącą smołę na atakujących. Oprócz głównej bramy, w zachodniej części obwodu funkcjonowała także mniejsza furta, zamykana ryglem blokowanym do długiego otworu w murze.
W pierwszej połowie XVI wieku, skromny budynek bramny w północnej części obwodu powiększony został do okazałej formy, zbliżonej do prostokątnej w planie, wydłużonej w planie wieży mieszkalnej, z mniejszym czworobocznym ryzalitem po stronie zachodniej, mającym tą samą wysokość co pozostała część. Nawiązano w ten sposób do starszych szkockich zamków, takich jak Tantallon, Caerlaverock, Doune, czy Sanquhar, w których masa skupiała się frontalnie w wielkim, samodzielnym budynku, zapewniającym pełne i odizolowane zakwaterowanie dla pana, jego rodziny i dworu, a główne wejście pozostawało pod bezpośrednią kontrolą właściciela zamku. W Rothesay budowla bramna została w całości wysunięta przed obwód obronny w stronę fosy i zwieńczona podobnie jak podwyższone wówczas kurtyny – przedpiersiem osadzonym na konsolach.
W przyziemiu rozbudowanej bramy pozostawiono półkoliście sklepiony, wydłużony do 22,5 metra przejazd, w większości szeroki na 3,5 metra, poprzedzony zwodzonym mostem chowanym do prostokątnej wnęki z półkolistym portalem o szerokości 1,5 metra. Od strony dziedzińca przejazd nieco zwężono i wyposażono we wrota i kratę, tak by budynek bramny stanowił samodzielne dzieło obronne. Budynek bramny poszerzono w ten sposób, że przejazd zajmował odtąd zachodnią część budynku, zaś we wschodniej pomieszczono niedużą podsklepioną izbę przeznaczoną dla straży. Dodatkowo przepruto furtę w ścianie zachodniej, prowadzącą na teren między fosą a murem obwodowym zamku (być może druga furta znajdowała się także po stronie wschodniej). Ponadto w powiększonej części budynku bramnego, mniej więcej w połowie długości przejazdu bramnego, osadzono celę więzienną o wymiarach 5,4 x 3,6 metra, przykrytą na wysokości nieco ponad 2 metrów kolebką i dostępną jedynie otworem z góry. Jej oświetlenie, a w zasadzie wentylację, zapewniała wyłącznie jedna drobna szczelina od strony zachodniej.
Na piętrze budynku bramnego usytuowano reprezentacyjną aulę o wymiarach 14,6 x 7,3 metra. Sala ta ogrzewana była kominkiem i połączona poprzez wnękę okienną z zachodnim ryzalitem, gdzie znajdowały się latryny. Główny stół stać musiał w części północnej, obok kominka i okna z siedziskami oraz kolejnego otworu w ścianie frontowej. Prawdopodobnie południowa część auli wydzielona była ścianką działową, tworzącą mniejsze pomieszczenie z mechanizmem obsługującym bronę, oświetlane od strony dziedzińca dużym oknem. Pomieszczenie to poprzez korytarze w grubości muru obwodowego skomunikowane było z przyległymi wieżami, gdzie najpewniej znajdowały się komnaty mieszkalne. Wejście do auli budynku bramnego od strony dziedzińca prowadziło po szerokich kamiennych schodach, ustawionych na przedłużeniu przejazdu bramnego. Ponadto na piętro prowadziły węższe proste schody w grubości muru przyziemia, wyżej zaś spiralna klatka schodowa ze sklepieniem żebrowym. Ponad aulą funkcjonowała jeszcze jedna kondygnacja, przykryta sklepieniem żebrowym, wyposażona w kominek i dobrze oświetlona, być może z małym oratorium we wschodnim aneksie. Najwyższy poziom budynku stanowiło poddasze, kryte dwuspadowym dachem i otoczone galerią obronną.
Zabudowa wewnętrzna zamku, co nietypowe, nie była ściśle przystawiona do muru obronnego, lecz w większości usytuowana w pewnym od niego oddaleniu, tak by ściany domów mogły być proste. Duża część zabudowań była konstrukcji drewnianej i szachulcowej. Wyróżniała się we wschodniej części dziedzińca późnośredniowieczna, prostokątna w planie (7 x 14 metrów), murowana kaplica pod wezwaniem św. Michała, usytuowana dłuższymi bokami na linii wschód – zachód. W jej wnętrzu część sakralna stanowiła górną kondygnację, na dole natomiast znajdowało się niskie, oświetlone czterema niedużymi czworobocznymi otworami i przykryte drewnianym stropem przyziemie, służące jako spiżarnia lub magazyn. Dostęp na piętro zapewniały zewnętrzne kamienne schody, przystawione do zachodniej części elewacji południowej, przy czym samo wejście można było blokować ryglem. Oświetlenie kaplicy zapewniały po trzy ostrołuczne okna od północy i południa, wszystkie zamykane od wnętrza okiennicami. Przypuszczalnie kolejne okno znajdowało się od zachodu, nie utworzono natomiast okna wschodniego, ze względu na sąsiedni mur obronny i wiodące na niego schody. Oprócz kaplicy na dziedzińcu znajdował się budynek starej auli (prawdopodobnie w zachodniej części), oraz zabudowania gospodarcze (kuchnia, stajnie, kuźnia). Przez dziedziniec przebiegał też wyszukany system kanałów odwadniających, będący próbą zmniejszenia zabłocenia terenu pomiędzy budynkami.
Stan obecny
Zamek w Rothesay, choć znajduje się dziś w stanie ruiny, należy do grupy najlepiej zachowanych wczesnych szkockich budowli mieszkalno – obronnych. Wyróżnia się również pośród nich nietypowym kolistym układem. Obwód muru przetrwał praktycznie na całej długości, miejscami nawet prawie do pełnej wysokości z pierwszej połowy XVI wieku (po stronie północno – zachodniej widoczny jest fragment zamurowanego pierwotnego przedpiersia z XIII stulecia). Spośród wież zachowała się jedynie północno – zachodnia, ponadto dostępny jest także odbudowany na przełomie XIX i XX wieku budynek bramny. Na zamkowym dziedzińcu wyróżniają się trzy ściany dawnej kaplicy św. Michała oraz schody wiodące do budynku bramnego. Zamek znajduje się pod opieką organizacji Historic Scotland i jest udostępniony dla zwiedzających.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Coventry M., The castles of Scotland, Prestonpans 2015.
Lindsay M., The castles of Scotland, London 1995.
MacGibbon D., Ross T., The castellated and domestic architecture of Scotland from the twelfth to the eighteenth century, t. 1, Edinburgh 1887.
Pringle D., Rothesay Castle and St Mary’s Church, Edinburgh 1998.
Salter M., The castles of western and northern Scotland, Malvern 1995.
Simpson W.D., The architectural history of Rothesay castle, „Transactions of the Glasgow Archaeological Society”, Vol. 9, No. 3/1939.
Tabraham C., Scotland’s Castles, London 2005.
Tranter N., The fortified house in Scotland, volume V, north and west Scotland, Edinburgh 1986.
Walker F.A., The buildings of Scotland. Argyll and Bute, London 2000.