Historia
Do XIII wieku wyspa Bute miała jedną parafię, zorganizowaną przy kościele w Kingarth. W początkach XIV wieku założona została druga parafia, powołana przy kościele św. Marii w Rothesay, co prawdopodobnie odzwierciedlało rosnącą pozycję północnej części wyspy nad południową, po tym gdy Bute zostało zaanektowane przez szkockich władców i wzmocnione zamkiem w Rothesay (choć aż do 1472 roku Bute podlegało norweskiemu biskupstwu w Trondheim).
Kościół św Marii w Rothesay zbudowany został na przełomie XIII i XIV wieku. Po raz pierwszy pośrednio odnotowany został w 1295 roku, kiedy to wspomniano miejscowego proboszcza. Bezpośrednio wzmiankowano kościół w przekazach pisemnych w 1321 roku, jako miejsce pochówku biskupa Sodar, Alana. Jego następca, biskup Gilbert, również został po śmierci złożony w kościele w Rothesay, co mogłoby wskazywać, że tymczasowo pełnił on funkcje katedralne.
Pod koniec XVII wieku rozwiązane zostało katolickie biskupstwo obejmujące wyspę Bute. W następstwie tego wydarzenia w 1692 roku zburzona została średniowieczna nawa kościoła św. Marii, zastąpiona nowożytnym budynkiem bardziej przystosowanym do kultu prezbiterian. Ten z kolei został zastąpiony jeszcze nowszym w 1795 roku, podczas gdy XIV-wieczne prezbiterium kościoła pozostawione zostało w stanie ruiny.
Architektura
Kościół zbudowany został w północnej części wyspy Bute, w dolinie po południowej stronie zamku Rothesay, odległego o około kilkaset metrów. Pierwotnie świątynia składała się z prostokątnej nawy i węższego oraz niższego prezbiterium (8,2 x 5,5 metra), po stronie wschodniej zamkniętego prostą ścianą. Miała więc układ typowy dla wielu gotyckich niedużych kościołów farnych, pozbawiony wieży i bocznych aneksów w postaci kaplic, ale prawdopodobnie z zakrystią po północnej stronie prezbiterium. Całość była orientowana względem stron świata.
Oświetlenie kościoła zapewniały okna ostrołuczne, rozglifione do wnętrza, w większości prawdopodobnie stosunkowo wąskie, jednodzielne. Najokazalsze okno znajdowało się tradycyjnie na osi wschodniej ściany prezbiterium, gdzie osadzono ostrołucznie zamknięty otwór z uskokiem od strony zewnętrznej i fazowaniem od wewnątrz, wypełniony trójdzielnym maswerkiem. Maswerk ten miał prostą formę z przeplatającym się laskowaniem. Główne wejście do kościoła znajdować się musiało w nawie, przypuszczalnie w ścianie południowej. Dodatkowy ostrołuczny portal umieszczono w ścianie północnej prezbiterium, gdzie prowadzić musiał do zakrystii.
We wnętrzu nawę od prezbiterium oddzielono ostrołuczną, dość wąską arkadą tęczy. We wschodniej części ściany południowej prezbiterium umieszczono kamienną piscinę z ostrołucznym zamknięciem ujętym wałkiem. Obok niej, w ścianie wschodniej, osadzono czworoboczną półkę ścienną z uskokowym obramieniem, pierwotnie zamykanym na kratę lub drewniane drzwiczki z zawiasami mocowanymi do dwóch małych otworów. Wnętrze prezbiterium, ani tym bardziej zapewne nawy, nie było podsklepione. Przykrywać je mogła otwarta więźba dachowa lub drewniana kolebka, gdyż wysokie okno wschodnie wchodziło głęboko w partię szczytu.
W późnych latach XV wieku lub w pierwszej połowie XVI stulecia, w prezbiterium pośrodku północnej i południowej ściany, naprzeciw siebie, wzniesiono dwie gotyckie okazałe wnęki grobowe. Obie zamknięto profilowanymi łukami w ośli grzbiet, w obu umieszczono rzeźbione leżące postacie. Większy grobowiec południowy ozdobiono dużymi żabkami i królewską tarczą herbową z dwoma osobliwymi lwami jako podporami, zamiast zwyczajowych jednorożców. Kolejny herb rodu Stewardów, podtrzymywany przez dwa anioły, umieszczono na postumencie, dodatkowo dekorowanym motywem osadzonych w panelach czwórliści, pomiędzy którymi znajdowały się niegdyś małe figurki uzbrojonych rycerzy, z których każdy trzymał włócznię. Na postumencie północnym umieszczono natomiast płaskorzeźbione postacie świętych.
Stan obecny
Do czasów współczesnych zachowało się wyłącznie prezbiterium średniowiecznego kościoła. W jego murach widoczne są trzy gotyckie okna, portal, piscina, półka ścienna i przede wszystkim dwa późnogotyckie nagrobki z XV/XVI wieku, niestety uszkodzone upływem czasu i pozostawieniem prezbiterium na długi okres bez zadaszenia.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
MacGibbon D., Ross T., The ecclesiastical architecture of Scotland from the earliest Christian times to the seventeenth century, t. 3, Edinburgh 1897.
Pringle D., Rothesay Castle and St Mary’s Church, Edinburgh 1998.
Salter M., The old parish churches of Scotland, Malvern 1994.
Walker F.A., The buildings of Scotland. Argyll and Bute, London 2000.