Historia
Murowany zamek Roslin zbudowany został pod koniec XIV stulecia lub na początku XV wieku, z fundacji możnej rodziny Sinclair, choć jego początki w formie konstrukcji drewniano – ziemnej sięgać mogły wczesnych lat XIV stulecia, gdyż ród pochodzący z francuskiego miasta Saint Clair, osiadł w szkockich dobrach już pod koniec XIII wieku. Wzniesienie masywnego donżonu nastąpić mogło z inicjatywy Henrego Sinclaira, drugiego earla Orkadów i dziesiątego barona Roslin, w czasach którego powstać musiał też obwód murów obronnych wraz z obwarowaniami bramy wjazdowej i sąsiednią wieżą północno – wschodnią. Rozbudowę zamku kontynuował po 1417 roku następca Henrego, William Sinclair, za którego powstać miała między innymi zamkowa kaplica.
W 1447 roku Roslin zniszczone zostało na skutek przypadkowego pożaru, wywołanego nieostrożnym obchodzeniem się z kagankiem. Zniszczenia szybko usunięto, albo nie były zbyt duże, bowiem w 1455 roku odnotowano, że na zamku więźniem miał być sir William Hamilton, pojmany za udział w buncie przeciwko Jakubowi II. Kolejne zniszczenia zamek odniósł w 1544 roku, w trakcie angielskiego najazdu wojsk earla Hertford, Edwarda Seymoura. Po zakończeniu konfliktu Roslin odbudowano, a w późnych latach XVI wieku zamek powiększono o nowe skrzydło mieszkalne, powstałe z inicjatywy czternastego barona Roslin, Williama Sinclaira. Zabudowania te, chcąc powiększyć komfort mieszkalny, przekształcono w stylistyce renesansowej około 1622 roku.
W połowie XVII wieku, po klęsce szkockich rojalistów w bitwie pod Dunbar, zamek mocno ucierpiał na skutek ostrzału artyleryjskiego angielskich wojsk generała George’a Moncka. Obrońcy poddali się, gdy cała zachodnia i północno – zachodnia część zamku legła w gruzach. Następnie zdobyte zabudowania rozgrabiono i spustoszono, a Johna, siedemnastego barona Roslin, pojmano i przewieziono do Tynemouth. Do Roslin powrócił on dopiero w 1690 roku, tuż przed śmiercią. Dwa lata wcześniej zamek ponownie ucierpiał w czasie rozruchów na tle religijnym. Od tamtego momentu większa część zabudowań znajdowała się w stanie ruiny, wykorzystywano do celów mieszkalnych jedynie część skrzydła wschodniego.
Architektura
Zamek wzniesiono w ciasnym zakolu rzeki North Esk, na skalistym i trudno dostępnym cyplu. Opadające ku rzece strome skarpy o wysokości od 18 (na południu i wschodzie) do 28 metrów (na zachodzie) otaczały wzniesienie z trzech stron, pozostawiając jedyną możliwość na poprowadzenie drogi dojazdowej po stronie północnej. Tam, nad rozpadliną oddzielającą cypel od reszty terenu, przerzucony musiał być most, pierwotnie zapewne drewniany, być może zwodzony i oparty na kamiennym filarze z racji dużej szerokości naturalnego przekopu. Jeszcze w XV wieku most przebudowano na murowaną konstrukcję o dwóch półkolistych arkadach. Kształt zamku dostosowany został do formy cypla, był więc dość wąski i wydłużony, wielkości około 60 x 27 metrów, z dłuższymi bokami mniej więcej na linii północ – południe. Długi i wąski dziedziniec otoczył obwód muru obronnego poprowadzonego wzdłuż krawędzi wzniesienia, od zachodu graniczącego z łagodniejszym stokiem, który obwarowano niższymi kurtynami muru.
Głównym elementem zamku średniowiecznego był donżon, usytuowany w najwyższym punkcie cypla, w południowo – zachodniej części dziedzińca. Miało on w planie formę prostokąta o długości około 15,3 metrów i szerokości mniej więcej 12 metrów, z murami grubości około 2,9 metra. Jego narożniki były zaokrąglone, za wyjątkiem północno – zachodniego, połączonego równo z kurtyną muru obwodowego dziedzińca. Donżon posiadał pięć kondygnacji z wejściem umieszczonym ze względów obronnych na poziomie pierwszego piętra, w miejscu najbardziej oddalonym od bramy wjazdowej (po stronie południowo – zachodniej). Zwieńczeniem wieży było przedpiersie osadzone na wystających z lica ścian wspornikach, zapewne zakończone krenelażem. Wewnątrz jedynie najniższa, zapewne gospodarczo – magazynowa kondygnacja była podsklepiona. Wyższe piętra rozdzielone były płaskimi, drewnianymi stropami. Najpewniej tradycyjnie na pierwszym piętrze mieściła się reprezentacyjna aula, wyżej zaś prywatne komnaty mieszkalne, wyposażone w latryny i ogrzewane kominkami.
Od strony północnej według nowożytnych przekazów pisanych donżon sąsiadować miał z kaplicą, jednak nie odkryto żadnych śladów po takim budynku. Poprowadzona była natomiast tamtędy prosta kurtyna muru łącząca się na północy ze ścianą czołową. Otrzymała ona dość nietypową formę, zbliżoną nieco do obwarowań francuskiego Château Gaillard. Z powodu usytuowania nad opadającym stokiem od zewnątrz wzmocniono ją siedmioma lub ośmioma przyporami o klinowatym przekroju, od wewnątrz zaś zaopatrzono w półkoliście zamknięte arkady z wnękami w których znalazły się otwory strzeleckie (w drugiej od południa zamiast otworu mieściła się furta). Przypory rozstawiono regularnie co około 0,6 metra, wysuwając je na około 1,6 metra przed lico muru. Pierwotnie każda z nich zwieńczona była bartyzaną, przy czym dwie północne były zadaszone a reszta otwarta. Dostęp do nich zapewniał chodnik straży poprowadzony w koronie kurtyny.
Cała zachodnia oraz południowa część zamku chroniona była drugą linią zewnętrznego, niższego muru, wydzielającego obszar parchamu o szerokości około 4 metrów, prawdopodobnie bronionego na południu dwoma małymi, narożnymi wieżyczkami. Kluczowa ze względów bezpieczeństwa mieszkańców północna część obwarowań mogła mieć formę zbliżoną do muru tarczowego, czyli grubej i wysokiej kurtyny osłaniającej dziedziniec i zabezpieczającej bramę. Sam przejazd był prostym portalem umieszczonym tuż za mostem, od góry ochraniały go jednak co najmniej dwie półkoliste bartyzany, oraz przedpiersie osadzone na wspornikach, prawdopodobnie zaopatrzone w machikuły tuż nad wjazdem. Dwie kolejne bartyzany znajdowały się w narożach czołowej kurtyny. Prawdopodobnie po jej wewnętrznej stronie przystawione były zabudowania związane z obsługą wjazdu, przy czym ich wschodnia, starsza część miała formę wieżową.
W drugiej połowie XVI wieku z powodu chęci powiększenia przestrzeni mieszkalnej wybudowane zostało podłużne skrzydło południowo – wschodnie, wzniesione na planie wydłużonego prostokąta wielkości 31 x 10 metrów z czworobocznym wieżowym ryzalitem dostawionym do narożnika południowo – wschodniego. Cechą charakterystyczną nowego budynku było osadzenie go na skarpie, przez co uzyskał aż trzy kondygnacje piwniczne w stosunku do dziedzińca zamkowego oraz dwie górne. Wszystkie kondygnacje połączono spiralną klatką schodową (w okresie późniejszym zastąpioną szerokimi schodami). Dwie najniższe mieściły podsklepione pomieszczenia piekarni i kuchni oraz szereg komór gospodarczych połączonych na każdym poziomie długim sklepionym korytarzem, w ścianach którego umieszczono małe nisze do ustawiania lamp oliwnych. Środkowa kondygnacja zajmowana była przez izby przeznaczone dla służby, parter natomiast mieścił w południowej części aulę (ang. hall) o wymiarach 16,4 x 7 metrów. Najwyższa kondygnacja zajmowana była przez prywatne komnaty mieszkalne.
Stan obecny
Zamek znajduje się dziś w stanie częściowej ruiny, przy czym niestety na przestrzeni wieków najbardziej ucierpiały najstarsze elementy zamku. Donżon przetrwał jedynie w postaci ściany zachodniej i narożnika południowego, zaś kompleks bramny z wieżą północno – wschodnią widoczny jest w postaci dolnych partii murów i wyższych fragmentów murów w części wschodniej. Więcej szczęścia miało XVI-wieczne skrzydło wschodnie wraz z narożnym ryzalitem, choć uległo ono częściowej przebudowie w XVII wieku, a górne kondygnacje jego południowej części są obecnie zrujnowane i niezadaszone. Najciekawszym zachowanym elementem zamku jest dziś fragment kurtyny zachodniej z arkadami od strony dziedzińca i przyporami po stronie zewnętrznej oraz przebudowany w późnych latach XVI wieku most (z tego okresu pochodzi odcinkowo zamknięta arkada, natomiast przęsło półkoliste prawdopodobnie powstało w XV wieku).
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Coventry M., The castles of Scotland, Prestonpans 2015.
Lindsay M., The castles of Scotland, London 1995.
MacGibbon D., Ross T., The castellated and domestic architecture of Scotland from the twelfth to the eighteenth century, t. 1, Edinburgh 1887.
McWilliam C., The buildings of Scotland. Lothian, except Edinburgh, London 2003.
Tabraham C., Scotland’s Castles, London 2005.
The Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments and Constructions of Scotland. Tenth report with inventory of monuments and constructions in the counties of Midlothian and West Lothian, Edinburgh 1929.
Tranter N., The fortified house in Scotland, volume I, south-east Scotland, Edinburgh-London 1962.