Historia
Grobowiec Quoyness wybudowany został około 3200-3000 roku p.n.e. w typie grobowca Maes Howe. Złożone wewnątrz narzędzia i ceramika zbliżone były natomiast do osady Skara Brae, neolitycznego osiedla na głównej wyspie archipelagu Orkadów, którego mieszkańcy zajmowali się połowami ryb, hodowlą bydła i owiec, a także uprawą ziemi oraz zbieractwem i polowaniami. Około IX wieku n.e. komory grobowe Quoyness zostały opróżnione i wtórnie zapełnione pochówkami około 10 dorosłych osób i 5 dzieci. Po ich złożeniu wejście zostało ponownie zablokowane.
Architektura
Grobowiec usytuowano na wschodnim wybrzeżu, tuż obok skalistej plaży orkadzkiej wyspy Sanday, na bardzo niskim grzbiecie o wysokości około 0,7 metra, łagodnie opadającym z zachodu na wschód. Budowlę tworzył owalny, nieregularny w planie kopiec (ang. cairn), usytuowany na sztucznej platformie o wymiarach około 41 x 32 metry, wyznaczonej poprowadzonym wzdłuż krawędzi krawężnikiem (ang. kerb) kamieni o wysokości 0,4-0,6 metra. Cały kopiec utworzony z układanych bez użycia zaprawy kamieni, wąskich i płaskich, wygładzonych przez fale i odłupanych przez człowieka z warstw odsłoniętych wzdłuż brzegu wyspy. Składał się z zewnętrznej części obejmującej obszar 20 x 17 metrów i wewnętrznego, najpewniej starszego rdzenia wielkości 11 x 9,7 metra, posadowionego na gliniastym podłożu. Krawędzie rdzenia obłożone były ścianą o wysokości dochodzącej do około 3 metrów, wzniesioną z około 58 warstw kamieni, zapewne mającą chronić stabilność konstrukcji. Zewnętrzna część kopca o grubości 3,3 – 3,9 metra wzniesiona została ze sporych kamieni, płaskich, ale nie układanych warstwami. Również ona ujęta była przy zewnętrznych krawędziach ścianą o wysokości dochodzącej do 2,7 metra, u podstawy której utworzono cokół ze specjalnie dobranych kamieni, wysuniętych o 0,1 metra przed lico. Zewnętrzna ściana nie wszędzie podążała za obwodem wewnętrznych części, w niektórych fragmentach tworząc proste odcinki.
Do wnętrza komory grobowej prowadził od południowego – wschodu korytarz, pierwotnie długi na około 8 metrów i szeroki na 0,6 metra, w całości zadaszony na wysokości około 0,6 – 0,9 metra większymi kamiennymi płytami. Jego ściany wykonano z wąskich, płaskich kamieni, układanych bez użycia zaprawy dłuższymi bokami horyzontalnie. W części zewnętrznej o długości 3,6 metra, odpowiadającej zewnętrznej kamiennej okładzinie kopca, posadzkę tworzyły duże kamienne płyty, nie wschodzące pod ściany korytarza. W części wewnętrznej była to już ubita glina. Jako że zadaszenie korytarza umieszczone było na wysokości około 0,6 – 0,9 metra, środek grobowca dostępny był jedynie na klęczkach lub po przeczołganiu się. Wraz z wybudowaniem ściany okalającej zewnętrzną część kopca, wejście do korytarza zostało zatarasowane.
Wnętrze grobowca stanowiła imponująca, prostokątna komora o wymiarach w planie 4,1 x 2 metry i o wysokości niecałych 4 metrów, powyżej 0,9 metra ze zwężającymi się ku górze ścianami, dzięki czemu przestrzeń do zadaszenia zmniejszona została do wymiarów 3,4 x 0,9 metra. Została ona wzniesiona w poprzek grzbietu, dłuższą osią prostopadle w stosunku do korytarza wejściowego. Łączyła się z aż sześcioma mniejszymi, owalnymi komorami grobowymi, po jednej przy krótszych bokach głównej komory i z dwiema przy każdym z dłuższych boków. Mniejsze komory utworzono nieregularne, wielkości od 1,2 x 1,3 metra do 1,5 x 2,1 metra. Wszystkie skomunikowane były niskimi przejściami o szerokości od 0,5 do 0,6 metra i wysokości od 0,6 do 0,8 metra, dostępnymi jedynie w pozycji kucającej lub leżącej. Każda z nich, podobnie jak główna komora, zwężała się ku górze, gdzie przykryta była pojedynczym dużym kamieniem. Posadzkę w głównej i w bocznych komorach tworzyła glina, za wyjątkiem komory północnej i południowo – zachodniej ze skalnym podłożem.
W południowym narożniku głównej komory umieszczono kolisty, wyłożony kamieniami dół o średnicy 0,9 metra i głębokości 0,2 metra, wypełniony ludzkimi kośćmi, a następnie przykryty kamieniem. Kości, zarówno ludzkie jak i zwierzęce, składowano też w bocznych komorach, gdzie umieszczano również podarunki pogrzebowe w postaci ceramiki z napojami i jedzeniem, czy narzędzi. Odnaleziony został także wykonany z łupku dysk, podobny do obiektów z terenów zachodniej Szkocji, Walii, czy Portugalii oraz kamienne przedmioty o nieznanym przeznaczeniu.
Stan obecny
Grobowiec zachował się w dobrym stanie, jak na tego typu i wiek budowle, z obniżoną mocno częścią zewnętrznej okładziny kopca (ang. cairn) i nieco wyżej zachowanym rdzeniem, kryjącym wewnątrz system komór grzebalnych. Korytarz wejściowy jest dziś krótszy o około 4 metry i w większości otwarty (niezadaszony), lecz wciąż przykryte są boczne komory, a główna komora doświetlana jest przez pozostawiony na górze współczesny lufcik. Zabytek udostępniony jest dla zwiedzających przez Historic Scotland, lecz ze względu na niskie nadproża przygotować się trzeba na wchodzenie w pozycji kucającej.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Castleden R., Neolithic Britain: New Stone Age sites of England, Scotland and Wales, London 1992.
Childe V.G., Re-Excavation of the Chambered Cairn of Quoyness, Sanday, on behalf of the Ministry of Works, 1951-2, „Proceedings of the Society of Antiquaries of Scotland”, 86/1954.
Gifford J., The buildings of Scotland. Highland and islands, London 1992.
Henshall A.S., The chambered tombs of Scotland, volume I, Edinburgh 1963.
Noble G., Neolithic Scotland. Timber, Stone, Earth and Fire, Bodmin 2006.
The Royal Commission on the Ancient Monuments of Scotland. Twelfth report with an inventory of the ancient monuments of Orkney & Shetland, volume II, inventory of Orkney, Edinburgh 1946.