Historia
Późnogotycki kościół pod wezwaniem św. Krzyża i Jana Chrzciciela wybudowany został po 1440 roku, powstał jednak na miejscu starszej świątyni, po raz pierwszy odnotowanej już w 1128 roku, kiedy to król Dawid I potwierdził jej własność benedyktynom z Dunfermline. Konsekrowana została ona, a właściwie rekonsekrowana w 1242 roku przez biskupa St Andrews, Davida de Bernhama, co zapewne wiązało się z pierwszą poważną przebudową (przypuszczalnie ukończono wówczas wczesnogotyckie prezbiterium). W kolejnych latach kościół uzyskać musiał znaczną reputację, gdyż w 1286 roku pochowano w nim serce zmarłego króla Aleksandra III. Niedługo później najpewniej odniósł bliżej nieznane zniszczenia w czasie pierwszej wojny o szkocką niepodległość, jako że w 1328 roku Robert I wsparł parafię pozwoleniem na korzystanie z królewskich kamieniołomów.
W pierwszej połowie XV wieku stary i zapewne niewielki kościół przestał wystarczać jednemu z największych miast królestwa. Z tego powodu w 1440 roku zaczęto gruntowną przebudowę prezbiterium, na które opactwo Dunfermline przeznaczyło sześcioletnie dochody z dziesięcin z Perth i z opłat z pochówków. Prace te zapewne były na ukończeniu już w 1448 roku, kiedy to ufundowano ołtarz św. Jana Ewangelisty po północnej stronie głównego ołtarza. Następnie około połowy XV wieku przystąpiono do budowy transeptu i wieży. Na koniec wzniesiony został korpus nawowy, nad którym prace budowlane przy finansowym wsparciu Jakuba IV trwały do lat 90-tych XV stulecia. Ostatnim etapem było dodanie w pierwszym dziesięcioleciu XVI wieku strzelistej iglicy na kościelnej wieży, wzmiankowanej w kontrakcie z 1511 roku, jako model dla planowanej iglicy kościoła św. Machara z Aberdeen („the stepil and prik of the Kirk of Sanct Johnstoun”).
Na początku drugiej połowy XV wieku kościół św. Jana odegrał znaczącą rolę w popularyzacji ruchu reformacyjnego, dzięki czemu zapewne uniknął zniszczenia. W 1559 roku wygłosić w nim kazanie miał sam John Knox, jeden z czołowych przywódców szkockiej reformacji i twórca narodowego protestanckiego Kościoła Szkocji. Kazanie było tak płomienne, iż wywołało uliczne rozruchy, w trakcie których ograbiono i zniszczono usytuowane w Perth trzy klasztory (franciszkański, dominikański i kartuski). Jak wspomniano kościół św. Jana nie ucierpiał w czasie tumultów, lecz zmieniono wystrój jego wnętrza, pozbawionego gotyckich ołtarzy i wyposażenia związanego z katolickim kultem. Z czasem usunięto też niepotrzebną już zakrystię, piętra obu krucht przy korpusie nawowym zmieniły przeznaczenie na sąd i więzienie dla prostytutek, a przy prezbiterium dostawiono kruchtę przeniesioną z rozebranego klasztoru kartuzów.
W XVII wieku kościół użytkowany był przez protestantów, lecz z powodu ubóstwa Kościoła Szkocji popadał w stopniowe zaniedbanie (wiadomo, iż w 1617 roku niejaki David Sibbald wyznaczony został do renowacji uszkodzonej iglicy). W 1598 roku jego wnętrze podzielono między dwie protestanckie kongregacje, a na początku XVIII stulecia pomiędzy trzy zgromadzenia, co wiązało się ze wstawieniem nowożytnych empor i przebiciem okien w połaciach dachu naw bocznych. Około 1800 roku rozebrano południową kruchtę korpusu, w 1817 roku usunięto piętro kruchty północnej, zaś w 1825 roku skrócono północne ramię transeptu celem usprawnienia ruchu ulicznego. Pierwsze poważniejsze naprawy rozpoczęto w 1828 roku, gdy przemurowano zniszczone elewacje i nałożono cementowe powłoki na poniszczone obramienia okienne. Bardziej profesjonalną renowację przeprowadzono pod koniec XIX wieku oraz w latach 20-tych XX wieku, kiedy to między innymi usunięto nowożytny podział kościoła na trzy części.
Architektura
Kościół św. Jana usytuowano we wschodniej części obwiedzionego murami obronnymi miasta, pomiędzy rynkiem na zachodzie, a portem nad rzeką Tay na wschodzie. Na skutek XV-wiecznej przebudowy otrzymał on formę okazałej budowli, składającej się z trójnawowego, pięcioprzęsłowego korpusu o układzie pseudobazylikowym, transeptu zwieńczonego czworoboczną wieżą i także trójnawowego oraz pięcioprzęsłowego prezbiterium o formie typowej bazyliki, zakończonego po stronie wschodniej ścianą prostą, dzięki czemu cała bryła była symetryczna. Kościół miał 58,2 metry długości wewnętrznej i 17,9 metrów szerokości na wysokości korpusu. Dodatkowo na wysokości drugiego od zachodu przęsła nawy północnej i południowej korpusu umieszczono dwukondygnacyjne kruchty, a przy zachodniej ścianie północnego ramienia transeptu niewielką kaplicę. Ponadto pierwotnie przy północnej ścianie prezbiterium znajdowała się zakrystia, do której prowadził portal w drugim przęśle od wschodu.
Od strony zewnętrznej ściany kościoła wzmocnione zostały przyporami, za wyjątkiem murów korpusu nawowego. Elewacje tego ostatniego odznaczały się większą surowością niż w prezbiterium lub transepcie. Ostrołuczne, podwójnie i obustronnie fazowane arkady, wraz z ośmiobocznymi filarami o ściętych cokołach, dzieliły go na trzy nawy, przy czym nawa główna była wyższa od bocznych, ale pozbawiona triforium, czy też nawet okien clerestorium. Na ich miejscu znajdowała się po prostu surowa, zatopiona w mroku ściana. Przypuszczalnie pierwotne plany obejmowały budowę bardziej okazałego korpusu, prawdopodobnie o formie halowej, ale ostatecznie ich nie zrealizowano, być może ze względu na zbyt duże koszty. Prace te wykonano jedynie przy północnych przęsłach przy wieży i północnym ramieniu transeptu, gdzie ściany nawy bocznej nadbudowano, wzmocniono przyporami i przepruto bardzo wysokimi oknami. Podobnej formy nigdy nie otrzymały północne przęsła zachodnie i przęsła nawy południowej.
Wieża kościelna zbudowana została na planie kwadratu o bokach długości 9,4 metra. Jej najwyższa kondygnacja od strony zewnętrznej oddzielona została gzymsem kordonowym i z każdej strony przepruta dużym oknem z ostrołucznym zamknięciem i dwudzielnym maswerkiem. Poniżej nad dachami korpusu, transeptu i prezbiterium pozostawało już tylko miejsce na drobne otwory szczelinowe. Koronę murów wieży zwieńczono przedpiersiem osadzonym na wysuniętych z lica muru i profilowanych uskokami wspornikach. Przedpiersie pomimo iż wyposażono w krenelaż, miało znaczenie wyłącznie dekoracyjne i symboliczne. Z każdej strony zdobiły go czterolistne otwory, przez które prześwitywała dolna część wysokiej iglicy z początku XVI wieku.
Centralne, podwieżowe przęsło kościoła umieszczono pomiędzy czterema podpierającymi ją masywnymi filarami, z których każdy zbudowano na planie krzyża równoramiennego z zaokrąglonymi końcami (południowo – zachodni filar zbudowano znacznie większy, aby pomieścić spiralną klatkę schodową prowadzącą do wieży). Jako jedyne w kościele poza kruchtą północną, środkowe przęsło zwieńczono sklepieniem. Jego żebra zbiegały się pośrodku przy dużym otworze, przeznaczonym do podnoszenia dzwonów na najwyższą kondygnację. Utworzono także mniejsze boczne otwory na liny, przebite zgrabnie przez same żebra sklepienne. Dwa zachodnie filary skrzyżowania naw zaopatrzone zostały we wsporniki, pierwotnie podtrzymujące elementy przegrody lektorium, która oddzielała przeznaczoną dla świeckich nawę od kapłańskiej części kościoła. Do wejścia na balkon lektorium służyły wspomniane powyżej schody, osadzone w grubości muru południowo – zachodniego podwieżowego filara.
Ściany środkowej części prezbiterium pozostawiono gładkie, przeprute jedynie niedużymi, dwudzielnymi oknami clerestorium, umieszczonymi centralnie nad ostrołucznymi arkadami międzynawowymi. Większość łuków arkad miała sekwencję trzech wklęsłych faz (ang. hollow chamfers), przypominających wewnętrzne ościeża czterodzielnych okien naw bocznych, ale arkady dwóch wschodnich przęseł utworzono bogatsze, z kilkoma dodatkowymi zaokrąglonymi wałkami, co najwyraźniej miało podkreślić miejsce głównego ołtarza. Wszystkie arkady prezbiterialnej części kościoła podpierane były przez cztery pary bogato profilowanych filarów oraz jedną parę filarów przyściennych. Każdy filar prezbiterialny składał się z jednego dużego półkolistego półwałka z każdej strony świata i czterech mniejszych ostrołucznych półwałków pomiędzy nimi, dzięki czemu całość otrzymała wyszukaną i elegancką formę. Pośród stosunkowo prostych pozostałych dekoracji prezbiterium znajdowały się kamienne pisciny, z których dwie umieszczono przy ścianie wschodniej, jedną przy południowej, a jedną w narożniku południowo – wschodnim.
Wyróżniającym się elementem kościoła była pierwotnie dwukondygnacyjna kruchta północna, zwana Wieżą Halkerstona. Od zewnątrz pomiędzy przyporami prowadził do niej duży ostrołuczny portal, nad którym znajdowała się półkoliście zamknięta wnęka lub okno, co najmniej w archiwolcie wypełnione misternym maswerkiem. Szczyt kruchty był cofnięty za ażurową balustradę, w sposób analogiczny do sposobu, w jaki potraktowano zachodnią fasadę w kościele Mariackim w Haddington. Wewnątrz przyziemie kruchty zwieńczone zostało efektownym sklepieniem żebrowym, w planie o rysunku gwiazdy nałożonej na dwa środkowe żebra poprzeczne, podtrzymywanym przez umieszczone w narożach rzeźbione konsole. W ścianie bocznej proste przejście i schody prowadziły na piętro, natomiast do nawy północnej wiódł osadzony w stylistyce romańskiej portal, flankowany trzema wałkami, z kapiteli których wyrastała półkolista, profilowana archiwolta.
Stan obecny
Kościół św. Jana obecnie wciąż pełni funkcje liturgiczne dla protestanckiej społeczności, lecz udostępniony jest dla zwiedzających, dla których przygotowane są nawet krótkie przewodniki. Od czasów reformacji stanowi jedyny zachowany średniowieczny budynek sakralny w Perth. Przetrwał do czasów współczesnych bez północnej zakrystii, bez południowej kruchty przy nawie bocznej, a także ze skróconym północnym ramieniem transeptu. Gruntownie przebudowana została północna kruchta i mury naw bocznych korpusu, obecnie wyższe o 2,7 metra od późnośredniowiecznych. Z lat 20-tych XX wieku pochodzi kaplica przy północnym ramieniu transeptu, wzniesiona na miejscu późnośredniowiecznej. Efektem prowadzonych wówczas prac remontowo – budowlanych jest także płytka kruchta północna przy prezbiterium, korona murów naw bocznych prezbiterium, czy większość detalu architektonicznego, zwłaszcza obramienia okienne i portalowe, maswerki, kamienne gargulce. Część z nich, jak okna w nawach bocznych prezbiterium, czy okna południowego ramienia transeptu, prawdopodobnie jest dość wierną kopią oryginalnych okien z XV wieku. We wnętrzu zachowały się późnogotyckie arkady międzynawowe prezbiterium i być może pochodzące jeszcze z XIV wieku arkady międzynawowe korpusu. Warto także zwrócić uwagę na wysokie arkady przecięcia naw, z których na zachodniej widnieją płaskorzeźbione w ludzkie głowy wsporniki dawnego lektorium.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Fawcett R., Scottish Medieval Churches, Edinburgh 1985.
Gifford J., The buildings of Scotland. Perth and Kinross, London 2007.
MacGibbon D., Ross T., The ecclesiastical architecture of Scotland from the earliest Christian times to the seventeenth century, t. 3, Edinburgh 1897.