Historia
Broch Nybster, podobnie jak inne tego typu budowle, wzniesiony został w środkowej epoce żelaza, około 200 roku p.n.e., choć cypel na którym został zbudowany, mógł być zamieszkiwany już od przynajmniej paruset lat. Region Caithness był wówczas bogaty w zasoby naturalne: zwierzynę łowną, wieloryby i ziemie zdatne do wypasu bydła. Prawdopodobnie bogacenie się miejscowej społeczności spowodowało potrzebę wzniesienia budowli mieszkalno – obronnej, w celu ochrony własnego majątku i życia. Jako że bydło stanowiło wówczas wyznacznik bogactwa, próba jego ochrony przed ciągłymi najazdami rabunkowymi, mogła być jednym z impulsów do podjęcia się budowy wieżowej konstrukcji. Nie bez znaczenia musiała być także jej funkcja strażniczo – ostrzegawcza. Broch Nybster funkcjonował przez długi czas, przy czym do porzucenia wieży doszło około 200 roku n.e. Po okresie opuszczenia została przebudowana i ponownie zasiedlona w okresie piktyjskim, około 300-800 roku.
Architektura
Broch zbudowany został na nieprzystępnym cyplu o długości 55 metrów i maksymalnej szerokości 36 metrów (zwężającej się do około 20 metrów na wschodzie), który oprócz połączonej z resztą lądu strony zachodniej, opadał pionowymi, skalistymi skarpami ku wodom Morza Północnego. Jedyna możliwa droga dojazdowa do brochu przecięta została poprzecznym, oblicowanym kamieniami półkolistym wałem o szerokości podstawy od 3 do 4,6 metrów oraz poprzedzającym go szerokim na 6 metrów przekopem. Pośrodku obwałowań poprowadzono zamykany dwoma wrotami korytarz bramny o szerokości 1,1-1,4 metra. Obronę prowadzić można było z góry, gdyż na obwałowania prowadziły od strony wewnętrznego dziedzińca kamienne schody. Ich bliskość w stosunku do obwałowań wskazywałaby, że mur nie mógł być zbyt wysoki.
Broch usytuowano w bardzo bliskiej odległości od zewnętrznych obwałowań, wynoszącej około 1,9 metra. Miał on w planie kształt zbliżony do koła o zewnętrznej średnicy 15,5 metra, a wewnętrznej około 7 metrów. Wejście umieszczono po stronie północno – wschodniej, tak iż trzeba było do niego okrążyć budowlę, przechodząc przez wąską ścieżkę przy obwarowaniach, zapewne pod czujnym wzrokiem znajdujących się tam obrońców. Korytarz wejściowy wieży, przepruty przez jej gruby na około 4,3 metra mur obwodowy, w zewnętrznej części był stosunkowo wąski (0,9 metra) i po pierwszych trzech metrach przegrodzony drzwiami, za którymi lekko się poszerzał.
Cechą charakterystyczną wieży Nybster był brak typowych dla tego typu budowli komór, utworzonych w przyziemiu w grubości murów. Wyróżniał się zwłaszcza brak komór flankujących korytarz wejściowy, tradycyjnie uznawanych za pomieszczenia straży. Możliwe jednak, iż komory wewnątrz muru znajdowały się pierwotnie na wyższej wysokości, ponad solidną podstawą brocha o wysokości 1,5 metra. W innym wypadku Nybster przypominałby raczej prosty fort (gael. dún), złożony z obwodu masywnych murów, niż typowy broch z pomieszczeniami, galeriami i schodami wewnątrz murów prowadzącymi na wyższe kondygnacje. W centralnym pomieszczeniu wieży odnaleziono dwa kamienne zbiorniki lub pozostałości palenisk, a przez korytarz wejściowy poprowadzony był odpływ, co wskazywałoby na brak stałego zadaszenia brocha, przynajmniej nad jego centralną częścią, gdzie musiał funkcjonować otwór na dym ulatniający się z paleniska.
Wieża od północy, południa i wschodu otoczona była ciasno dostawionymi okrągłymi w planie zabudowaniami, połączonymi ze sobą z różnych stron ścianami, być może dostawionymi na późniejszym etapie. Ślady osadnictwa odkryte pod murami brocha wskazywałyby jednak, iż to raczej sama wieża dostawiona została do wcześniej funkcjonującego fortu. Zabudowania przy brochu były wielokrotnie przekształcane (jedno z domostw miało aż czterofazowe palenisko).
Stan obecny
Broch przetrwał do dnia dzisiejszego jedynie w dolnej partii, sięgając maksymalnie 1,5 metra wysokości, ale z zewnętrznym i wewnętrznym licem muru zachowanym na całym obwodzie. Podobnej wysokości sięgają także zewnętrzne obwarowania, wraz z widocznym korytarzem bramnym oraz pokryte darnią zabudowania mieszkalne wokół wieży. Wstęp na teren zabytku jest wolny.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Armit I., Towers in the North: The Brochs of Scotland, Stroud 2002.
Namirski C., Pradziejowe wieże północy: brochs i epoka żelaza w Szkocji, Kraków 2025.
Ritchie J., Brochs of Scotland, Aylesbury 1988.
The Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments and Constructions of Scotland. Third report and inventory of monuments and constructions in the county of Caithness, Edinburgh 1911.