Historia
Grobowce Nether Largie zbudowane zostały w okresie neolitu, około 3000 roku p.n.e., podobnie jak znajdujące się w niedalekiej odległości stojące w linii pojedyncze kamienie. Nie wiadomo czy budowle miały ze sobą związek, ani czy powstały jednoczasowo. Grobowce służyły do chowania członków miejscowej, rolniczej społeczności, natomiast funkcja kamieni przypuszczalnie była symboliczna. Ewentualnie miały związek ze wschodami i zachodami księżyca w jego nieco ponad 18 letnim cyklu, kiedy to osiągał zenit i nadir. Duża ilość budowli na tak małym terenie wskazywałaby, iż ludność w okolicach Nether Largie była wówczas liczna, choć wzniesienie wszystkich grobowców musiało zająć czas życia kilku generacji. Grobowiec Nether Largie South użytkowany był długo. Jeszcze około 2400 roku p.n.e. złożono w nim w ramach pogrzebowych darów ceramikę. Około 2000 roku p.n.e., w epoce brązu, został znacznie przebudowany i powiększony. Prawdopodobnie miało to związek z przybyciem na teren Brytanii ludności kultury pucharów dzwonowatych.
Architektura
Kompleks neolitycznych budowli Nether Largie założony został na płaskim dnie doliny strumienia Kilmartin, płynącego zakolami mniej więcej na osi północ – południe i połączonego z licznymi mniejszymi dopływami, spływającymi ze wzgórz na wschodzie i zachodzie. Budowle zajmowały rozległy obszar, rozciągający się na długości prawie 5 kilometrów. Liniowo rozmieszczone cmentarzysko w ostatecznym kształcie zajmowane było przez trzy kurhany (ang. cairn) Nether Largie, kamienne kręgi znane pod nazwą Temple Wood, a także mniejsze pochówki i wolnostojące kamienie. Wszystkie trzy grobowce Nether Largie a także znajdujące się nieco dalej na południowym – zachodzie Ri Cruin i na północnym – wschodzie Glebe Cairn, rozmieszczone zostały w jednej linii, z grubsza na osi południowy – zachód, północny – wschód.
Kurhan Nether Largie South prawdopodobnie był najstarszą częścią kompleksu. Pierwotnie utworzony został na planie zbliżonym do wydłużonego owalu lub trapezu z zaoblonymi narożnikami. W jego centralnej części znalazł się komorowy grobowiec, wydłużony na linii południowy – zachód, północny – wschód, posiadający wymiary 6,1 x 1,2-1,9 metra. Składał się z czterech rozmieszczonych jedna za drugą komór, z których ostatnią utworzono nieco węższą od pozostałych. Wejście utworzono po stronie północno – wschodniej, pomiędzy dwoma dużymi, ustawionymi pionowo dłuższymi bokami głazami, po złożeniu pochówków zablokowanymi dwoma płaskimi kamieniami. Przejście z pierwszej do trzech kolejnych komór zatarasowane było kamiennymi płytami. Podobnie płaskie i wysokie łupki stanowiły wszystkie boczne ściany, uzupełnione w szparach murowaniem bez zaprawy. Nad całością komór płyty łupku utworzyły płaskie przykrycie, a dwie wewnętrzne komory otrzymały podłogę wyłożoną drobnymi otoczakami. Wysokość kamiennych płyt tworzących przegrody wynosiła około 0,8 metra, przy czym były one częściowo zagłębione w terenie. Kamienie tworzące ściany były sporo wyższe, od 1,7 do 1,9 metra. Spośród płyt nakrywających komory największa miała wymiary około 2,4 x 1,8 metra.
Prawdopodobnie w epoce brązu grobowiec Nether Largie South został przebudowany. Jego trapezoidalny w planie kształt zastąpiony został kołem o średnicy około 40 metrów, utworzonym przez ziemno – kamienny kopiec (ang. cairn) o wysokości około 4 metrów. W jego południowo – zachodniej części, blisko krawędzi, a w odległości niecałych 10 metrów od środkowej komory grobowej, umieszczony został dużo mniejszy pochówek skrzyniowy o wymiarach 1,1 x 0,8 metra. Składał się on z pojedynczej komory utworzonej przez cztery kamienne płyty pełniące funkcje ścian. Kolejna masywna, kamienna płyta wielkości 2,3 x 1,1 metra, stanowiła przykrycie skrzyni. Drugi, podobny pochówek skrzyniowy o wymiarach 1,6 x 0,9 metra, znalazł się w północnej części powiększonego kurhanu, w odległości 7 metrów od centralnej komory.
Menhiry, czyli stojące samotnie kamienie o dłuższych bokach ustawionych w pionie, usytuowano w odległości około 250 metrów na południe od grobowca, w trzech oddzielnych grupach, rozmieszczonych podobnie jak grobowce kurhanowe na osi południowy – zachód, północny – wschód. Dwie skrajne grupy utworzone zostały z par kamieni, natomiast centralne zgrupowanie podzielone zostało na umieszczone blisko siebie dwa zbiory, odpowiednio utworzone z czterech i pięciu kamieni. Najwyższe z kamieni sięgały około 2,8 metra wysokości, były płaskie, nieobrabiane narzędziami, choć trzy z nich pokryto zdobieniami w postaci małych kół i wgłębień.
Grobowiec Nether Largie North wzniesiony został na planie koła o średnicy około 21 metrów z pojedynczą komorą pośrodku. Jego wysokość wynosiła co najmniej 2,7 metra. Nie wiadomo czy pierwotnie otoczony był wieńcem większych kamieni układanych po obwodzie i zabezpieczających przed rozproszeniem materiału tworzącego trzon konstrukcji. Jego środkowy obszar (14 x 13,4 metra) miał natomiast być wydzielony obwodem kamieni o grubości dochodzącej do 2,4 metrów i wysokości 0,6 metra. Komora grobowa wielkości 1,6 x 0,6 metra utworzona została z czterech kamiennych płyt tworzący dwie dłuższe i dwie krótsze ściany, a także z masywnego kamienia o wymiarach 2 x 1,1 metra pełniącego rolę zadaszenia (ang. capstone). Jego wewnętrzna część pokryta została zespołem około 40 okrągłych rytych wgłębień o formie miseczek (ang. capmarks) i co najmniej 10 pociągłych rowków po uderzeniach toporów. Pochówek dodatkowo chroniony był osiemnastoma płaskimi kamieniami, leżącymi na nim i częściowo na siebie zachodzącymi.
Środkowy grobowiec Nether Largie Mid był większy, pierwotnie także na planie zbliżonym do koła, średnicy około 30 metrów i wysokości co najmniej 3 metrów. We wnętrzu jego kopca (ang. cairn) znajdowały się dwa skrzyniowe pochówki: jeden blisko południowej krawędzi, drugi bliżej części północnej. Pochówek północny posiadał wymiary 1,2 x 0,7 metra i 0,6 metra głębokości. Wyłożony kamiennymi płytami, przykryty był masywnym głazem o wielkości 2,5 x 1,8 metra. Boczne kamienie tworzące dłuższe ściany zostały starannie wyżłobione w miejscach gdzie ustawiono kamienie poprzeczne tworzące krótsze ściany skrzyni grobowej. Pochówek południowy był mniejszy, podobnej konstrukcji, choć kamieni już nie wyżłobiono. Jego przykrycie stanowił trójkątny w planie głaz o wymiarach 1,9 x 1,9 metra i grubości 0,3 metra. W odległości około 9,5 metra od pochówku, we wschodniej części grobowca znajdował się jeszcze kamień zdobiony okrągłymi wgłębieniami (ang. capmarks) o nieznanej symbolice.
Stan obecny
Powierzchnia grobowca Nether Largie South jest dziś sporo mniejsza niż w chwili jego odkrycia. Wynosi obecnie około 34 x 27 metrów, z ubytkami kamienno – ziemnego kopca głównie po stronie północnej i zachodniej. Po jego południowej stronie w odległości kilkuset metrów obejrzeć można rozmieszczone w linii grupy stojących kamieni (niektóre jedynie w postaci kikutów), zaś na południowym – zachodzie, po drugiej stronie ulicy, kamienne kręgi znane pod nazwą Wood Temple. W kierunku północnym, także po drugiej stronie ulicy, znajdują się jeszcze dwa neolityczne grobowce: Nether Largie Mid oraz Nether Largie North.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Castleden R., Neolithic Britain: New Stone Age sites of England, Scotland and Wales, London 1992.
Henshall A.S., The chambered tombs of Scotland, volume II, Edinburgh 1972.
Noble G., Neolithic Scotland. Timber, Stone, Earth and Fire, Bodmin 2006.
The Royal Commission on the Ancient Monuments of Scotland, Argyll, An Inventory of the Monuments, volume VI, Mid Argyll and Cowal, Edinburgh 1988.