Historia
Przypuszczalnie pierwsza siedziba obronno – mieszkalna w Morton powstała już około drugiej połowy XII wieku, kiedy to miejscowe dobra znajdowały się w posiadaniu niejakiego Hugha Sansmanche, dzierżącego je dzięki małżeństwie z córką Ralpha, syna Dunegala, lorda Nithsdale. Data budowy murowanego zamku nie została odnotowana w przekazach pisemnych, musiała jednak mieć miejsce pod koniec XIII wieku, gdyż w 1307 roku wspomniano jego zajęcie przez Anglików. Powodem zagarnięcia Morton było wspieranie szkockiego króla Roberta I przez ówczesnego właściciela, Thomasa Randolpha, który był jego bratankiem.
W latach 1356-1357 zamek został zniszczony. Dokonano tego na mocy traktatu z Berwick, kończącego drugą wojnę o szkocką niepodległość. W wyniku postanowień szkocki król Dawid II, więziony w Anglii od czasu klęski w 1346 roku w bitwie pod Neville’s Cross, zgodził się zburzyć Morton i trzynaście innych przygranicznych warowni regionu Nithsdale. W drugiej połowie XIV wieku dobra Morton przechodziły przez ręce kilku kolejnych właścicieli, aż w 1396 roku król Jakub I podarował je Jamesowi Douglasowi, lordowi Dalkeith, który w XV wieku przyjął tytuł pierwszego earla Morton. Najpewniej to on był inicjatorem budowy, czy też odbudowy murowanego zamku, choć nie ma pewności w jakim stopniu wykorzystał starsze, zniszczone założenie. Możliwe, iż odnowił on jedynie dom mieszkalny, pozostawiając w stanie ruiny lub nawet prawie całkowicie rozbierając zespół bramny wraz z dużą częścią muru obronnego.
Zamek w drugiej połowie XV wieku i w XVI stuleciu stanowił własność potomków Jamesa Douglasa, kolejnych earlów Morton. Ostatnim z nich był James Douglas, czwarty earl Morton, od 1572 roku ostatni regent królestwa w czasie małoletności Jakuba VI. W 1580 roku został on oskarżony o udział w zabójstwie lorda Henrego Darnleya, męża królowej Marii Stewart i skazany rok później na śmierć. Po jego upadku zamek przypadł lordowi Johnowi Maxwellowi, właścicielowi nieodległych zamków Caerlaverock i Threave. John nie cieszył się długo nowym nabytkiem, gdyż jako zagorzały katolik w protestanckiej Szkocji popadł szybko w konflikt z Jakubem VI, którego królewskie wojska w 1588 roku zdobyły i spaliły Morton.
Zamek został odbudowany po zwrocie earlom Morton, dzięki czemu pełnił funkcje mieszkalne jeszcze przez całe XVII stulecie. W 1608 roku został sprzedany sir Williamowi Douglasowi of Coshogle, a dziesięć lat później sir Williamowi Douglasowi of Drumlanrig, późniejszemu pierwszemu earlowi Queensberry. Po raz ostatni wspomniano o nim jako o częściowo zamieszkałym w 1714 roku, lecz wkrótce potem został opuszczony i częściowo rozebrany w celu pozyskania materiałów budowlanych. Proces degradacji trwał do czasu pierwszych prac naprawczych w latach 90-tych XIX wieku.
Architektura
Zamek usytuowany został na wywyższonym fragmencie suchego lądu, otoczonego od zachodu, północy i wschodu przez podmokłe i bagienne tereny. Od strony południowej trójkątny w planie cypel o wymiarach około 40 x 49 metrów, opadający z północy ku południowi, odcięto od reszty terenu poprzecznym przekopem. Chronił on wydłużone na linii wschód – zachód założenie o czołowej kurtynie długości około 28 metrów i grubości około 2,2 metra oraz pozostałych trzech kurtynach tworzących nieregularny czworobok. Po stronie południowo – wschodniej w narożniku umieszczono silnie wysuniętą przed obwód muru cylindryczną więżę, a po przeciwnej, południowo – zachodniej stronie ukośnie usytuowaną bramę z dwoma podkowiastymi w planie basztami flankującymi centralny przejazd. Za nim osiągało się wąski, zakrzywiony dziedziniec oraz główny dom zamkowy przystawiony do południowej i wschodniej kurtyny muru.
Brama poprzedzona była zwodzonym mostem przerzucanym nad przekopem, chowanym po podniesieniu do wnęki o odcinkowym zamknięciu. Jako że podłoga przejazdu bramnego znajdowała się powyżej poziomu gruntu (próg przejazdu znajdował się na wysokości 3 metrów), do zamku musiała prowadzić jakiegoś rodzaju, lekko podwyższająca się, drewniano – ziemna grobla, przerwana na wysokości przekopu, gdzie opadał zwodzony most. W momencie podniesienia jego tylna część chowała się do obmurowanego dołu o długości 2,3 metra, umieszczonego wewnątrz przejazdu. W dalszej kolejności podsklepiony przejazd bramny zabezpieczały otwierane do zewnątrz wrota, następnie brona, zapewne obsługiwana z pomieszczenia straży na piętrze, a także kolejne drewniane wrota, tym razem otwierające się do wnętrza.
Budynek mieszkalny mieścił dwie kondygnacje rozdzielone płaskim, drewnianym stropem. Wewnątrz murów o grubości od 1,3 do 1,9 metra, posiadał 32 metry długości i 9,4 metra szerokości. Przyziemie zajmowane było przez pomieszczenia gospodarcze (kuchnia, spiżarnia, składy), oświetlane przez osiem czworobocznych, wysoko umieszczonych nad podłogą okien od strony południowej i dwa w murze wschodnim, wszystkie osadzone w głębokich wnękach o schodkowych parapetach. Pod dwoma z południowych okien znajdowały się kamienne zlewy oraz odpływy na nieczystości, zaś w ścianie wschodniej okazały kominek. Ze wschodniego pomieszczenia (prawdopodobnie kuchni) można się było dostać do południowo – wschodniej wieży. W przejściu tym znajdował się w podłodze właz dający dostęp do szerokiego ścieku, który w celu zabezpieczenia się przed wdarciem nieprzyjaciół przegrodzono od strony fosy kratą. Pierwsze piętro budynku wypełniała okazała aula (ang. great hall) o wymiarach 28,3 x 9,4 metra, prawdopodobnie przykryta otwartą więźbą dachową. Od południa oświetlały ją trzy duże, czworoboczne okna wypełnione krzyżami, lecz w XVI wieku przebito dodatkowe, czwarte okno, być może powstałe na miejscu starszego małego otworu. Wszystkie od zewnątrz były chronione mocnymi kratami. Dodatkowe dwa lub trzy okna z dwuramiennymi zamknięciami umieszczone zostały w ścianie północnej i dwa w ścianie wschodniej. Dostępny po zewnętrznych schodach ostrołuczny portal wejściowy z profilowaną archiwoltą otwierał się na północ. Ogrzewanie zapewniał kominek przy ścianie południowej. Od zachodu aula sąsiadowała z trójkątną niedużą komnatą.
Przyziemie wieży południowo – wschodniej było koliste w planie i podsklepione kopułą. Być może pełniło rolę celi więziennej. Od strony zewnętrznej obiegał ją wydatny cokół. Znajdujące się wyżej piętro przykrywał już drewniany strop, umieszczony na odsadzce muru. Kondygnację tą oświetlało duże okno, ku wnętrzu zwrócone ostrołuczną arkadą. Na drugim piętrze wieży znajdowało się mniejsze okno o dwuramiennym zamknięciu. Wyżej wieża mogła mieć jeszcze co najmniej jedną kondygnację, zapewne w całości przeznaczoną na funkcje strażniczo – obronne.
Baszty przybramne oprócz flankowania wjazdu do zamku, pełniły również rolę mieszkalną. Wschodnia baszta przybramna mieściła pięć kondygnacji. Najniższa, piwniczna, dostępna była jedynie poprzez właz z góry i wentylowana pojedynczym, małym otworem przebitym przez ścianę południową. Pełnić musiała rolę składu lub więzienia. Podobnie jak wyższe kondygnacje miała w planie kształt podkowy oraz przykrywał ją belkowy strop, układany na kamiennych wspornikach wystających ze ścian. Druga kondygnacja przebita była dwoma rozglifionymi do wnętrza otworami strzeleckimi, trzecia natomiast oknem z wnęką wyposażoną w siedzisko po jednej stronie i latryną po drugiej. Ponadto o funkcjach mieszkalnych świadczył kominek w ścianie zachodniej. Po jego przeciwnej stronie baszta przybramna skomunikowana była z piętrem sąsiedniego budynku. Wyższa kondygnacja opierała swój strop na odsadzce muru oraz na wielkim wsporniku utworzonym nad kominkiem. Dostęp do niej i na samą górę zapewniała spiralna klatka schodowa w grubości muru.
Stan obecny
Zamek jest dziś malowniczo usytuowaną ruiną, usytuowaną nad wodami jeziora, sztucznie utworzonego w okresie nowożytnym przez oddaloną o kilkaset metrów dalej tamę. Składa się z murów obwodowych głównego domu mieszkalnego, którego południowa i wschodnia ściana stanowiły zarazem kurtyny obwodu obronnego zamku. Częściowo przetrwała także wieża południowo – wschodnia oraz wschodnia z baszt bramnych. Pozostałe mury widoczne są jedynie w postaci niewielkich reliktów fundamentów i nierówności terenu. Wstęp na teren zamku jest wolny.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Coventry M., The castles of Scotland, Prestonpans 2015.
Gifford J., The buildings of Scotland. Dumfries and Galloway, London 1996.
MacGibbon D., Ross T., The castellated and domestic architecture of Scotland from the twelfth to the eighteenth century, t. 1, Edinburgh 1887.
The Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments and Constructions of Scotland. Seventh report with inventory of monuments and constructions in the county of Dumfries, Edinburgh 1920.