Historia
Najstarsze zabudowania sakralne zbudowane zostały w Mortlach przed 1157 rokiem, kiedy to bulla papieża Hadriana IV odnotowała tamtejszy klasztor i należące do niego kościoły, być może sięgające czasów żyjącego w VI wieku świętego Moluaga. Do drugiej ćwierci XII wieku miało nawet w Mortlach funkcjonować biskupstwo, następnie przeniesione do Aberdeen. Do budowy murowanego kościoła farnego doszło w XIII wieku. W XVI wieku przetrwał on działania reformacyjne, za sprawą przejęcia przez ludność wyznania prezbiteriańskiego. W 1707 roku wymieniono pokrycie dachowe kościoła, natomiast w 1826 roku do dobudowana została północna nawa poprzeczna, powiększona następnie w 1876 roku, kiedy też dobudowano południowy ryzalit na organy. W tym samym roku przeprowadzono ponadto prace remontowe, na skutek których odsłonięto część średniowiecznych okien. Kolejna renowacja miała miejsce w latach 1930-1931.
Architektura
Kościół zbudowany został na zachodnim zboczu doliny, zgodnie z orientacją względem stron świata, ale przy niewielkim odchyleniu części prezbiterialnej ku północy, być może ze względu na naturalne ukształtowanie terenu. Początkowo był prostą, ale obszerną budowlą na planie prostokąta o długości 27,2 metrów i szerokości 8,5 metra. Budynek nie miał wyodrębnionego architektonicznie prezbiterium, wieży, ani prawdopodobnie żadnego bocznego aneksu. Korpus przykrywać musiał pojedynczy dach dwuspadowy, kryty strzechą, łupkiem lub ewentualnie dachówką.
W murach kościoła znajdowały się bardzo wąskie i stosunkowo wysokie okna o ciosowych obramieniach, charakteryzujące się wewnętrznymi rozglifieniami, szerokim fazowaniem od zewnątrz i lancetowatymi zamknięciami. W elewacji wschodniej tworzyły one triadę, prawdopodobnie rozpropagowaną przez architekturę cystersów, ale dość nietypowo dla wiejskiego kościoła parafialnego rozłożoną na dwóch poziomach, ze środkowym, najwyższym oknem wchodzącym głęboko w partię szczytu, a z dwoma niższymi bocznymi oknami umieszczonymi na jednym poziomie poniżej. Od strony zewnętrznej okna triady leżały w dość sporym oddaleniu od siebie, ale we wnętrzu, ze względu na szerokie rozglifienie, znajdowały się bardzo blisko siebie.
Wejście do kościoła wiodło od północy, przez półkolisty portal o sfazowanym ościeżu. Wnętrze kościoła nie zostało przykryte sklepieniem, a na wstawienie płaskiego stropu nie pozwalałoby wysoko osadzone okno wschodnie. W średniowieczu zapewne było niepodzieloną arkadą tęczy przestrzenią, przykrytą ciągłą otwartą więźbą dachową lub drewnianą kolebką. Część prezbiterialna od części nawowej mogła być oddzielona lekką przegrodą – lektorium, elementem bardzo popularnym na wyspach Brytyjskich w okresie późnego średniowiecza.
Stan obecny
Kościół został mocno przekształcony w okresie gregoriańskim, a następnie w trakcie wiktoriańskich modyfikacji. Zachował co prawda wczesnogotyckie mury obwodowe korpusu, ale obecnie są one przerwane szeroką nowożytną nawą północną i ryzalitem południowym. Ponadto zachodnią część ściany północnej przysłania nowożytny aneks schodowy, wschodnią część ściany północnej zakrystia, a uroku zabytkowej budowli nie dodają brudne współczesne tynki. Spośród średniowiecznych okien zachowała się wschodnia triada oraz odnowione okno we wschodniej części ściany południowej. Spośród portali zachowało się tylko wejście północne, obecnie ukryte w aneksie schodowym.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Fawcett R., The Architecture of the Scottish Medieval Church 1100-1560, New Haven-London 2011.
MacGibbon D., Ross T., The ecclesiastical architecture of Scotland from the earliest Christian times to the seventeenth century, t. 3, Edinburgh 1896.
Salter M., The old parish churches of Scotland, Malvern 1994.
Walker D.W., Woodworth M., The buildings of Scotland. Aberdeenshire: North and Moray, London 2015.