Historia
Obronna osada zwana Moredun wzniesiona została w pobliżu estuarium rzeki Tay i zatoki Firth of Tay, które były ważnym węzłem transportowym i komunikacyjnym co najmniej od epoki brązu, a okresowo nawet od neolitu. Okoliczne ziemie w epoce żelaza pokryte były znaczną koncentracją fortów, pośród których Moredun miało kluczowe położenie dla zapewnienia kontroli nad rzekami Tay i Earn. Zapewne z tego powodu objęte zostało zasiedleniem i pracami budowlanymi, przy czym osada była następczynią mniejszego gródka Moncrieffe, wzniesionego na tym samym grzbiecie między VI a V wiekiem p.n.e. (na miejscu nieufortyfikowanych zabudowań z VIII wieku p.n.e.).
Początkowo Moredun mogło być zamieszkiwane przez klan lub dużą rodzinę trudniącą się hodowlą zwierząt, która około 420-345 roku p.n.e. ufundowała monumentalny okrągły dom. Wraz z nim lub w drugim etapie, wokół kulminacji wzgórza zbudowany został pierścień obwałowań, zamieszkany między IV a I wiekiem p.n.e. W bliżej nieznanym okresie epoki żelaza obwałowania zostały przebudowane i następnie powiększone o rodzaj przygródka, choć nie wiadomo, czy zamieszkiwała w nich ta sama grupa społeczna, której przodkowie wznieśli pierwszy obwód obronny. Ostatnim etapem funkcjonowania osady była budowa wewnętrznego obwodu obronnego, rodzaju cytadeli, być może przeznaczonej dla elity sprawującej władzę nad lokalnym obszarem.
Osada nie funkcjonowała już w okresie wczesnego średniowiecza. Z końcowymi stuleciami tej epoki związana była natomiast nazwa Moredun, która po raz pierwszy pojawiła się w 1358 roku. Utworzona została od gaelickiego mòr i dùn, oznaczających duży fort. Nazwa wyraźnie nawiązywała do skali budowli, a być może konkretnie do dużego owalnego obszaru osady, którą później nazwano Carnac. Ta druga nazwa prawdopodobnie pochodziła od gaelickiego słowa càrnach, oznaczającego kamieniste lub skaliste miejsce. W okresie pierwszej wzmianki pisemnej, Moredun od dłuższego czasu było już opuszczoną ruiną.
Architektura
Osadę zbudowano na najwyższej partii wzgórza Moncrieffe, rozłożonego równoleżnikowo pomiędzy rzeką Tay na północy i mniejszym nurtem rzeki Earn na południu. Po stronie wschodniej oba cieki wodne łączyły się w miejscu, gdzie estuarium Tay wcinało się w ląd na głębokość około 35 kilometrów od wybrzeża. Po stronie zachodniej Moncrieffe sąsiadowało z wąwozem przerywającym pasmo wzgórz, którym na osi północ – południe biegł ważny szlak lądowy. Zabudowania i fortyfikacje Moredun rozłożono na wysokości 190-225 metrów n.p.m., na odsłoniętym podłożu wulkanicznym, otoczonym dryftem z gliny zwałowej, żwirów, piasków i mułów. Lokalizacja wykorzystywała bardzo strome skarpy o wysokości około 45 metrów w południowej części wzgórza oraz łagodniejsze zbocza z pozostałych stron, zapewniające rozległe widoki we wszystkich kierunkach. W odległości około 500 metrów od osady znajdował się starszy, mniejszy i niżej położony gród, który nie oferował tak dobrych możliwości obronnych i terenu pod rozbudowę jak Moredun.
Jedną z najstarszych lub najstarszą kamienną budowlą na terenie wzgórza był monumentalny, okrągły w planie dom o średnicy około 12-15 metrów, z murem o grubości 5,8 metra. Mógł on zostać wzniesiony jeszcze przed obwałowaniami obwodowymi, albo wraz z najstarszą ich fazą. Znajdował się w północno – wschodniej części założenia, w najwyższym punkcie terenu, ale nie bezpośrednio przy krawędzi wzgórza, odległego po stronie południowej o około 100 metrów. Pomimo dużej średnicy, dom najwyraźniej był zadaszony, za pomocą dębowej więźby i pokrywającej ją strzechy. Wejście było dość szerokie, jak na inne podobne konstrukcje tego typu z górskiego regionu Perthshire. Brakowało w nim również często spotykanego wcięcia na drzwi i komór w grubości muru. Zamiast tego zastosowana była zewnętrzna brama lub drzwi, co mogłoby wskazywać na szersze wykorzystania drewna zamiast kamienia nad i w poprzek przejścia wejściowego. Wewnątrz podłoga wyłożona była dębowymi i olchowymi belkami, na których znajdowało się palenisko.
Najstarsze obwałowania podążały naturalnymi krawędziami zboczy wzniesienia. Miały w planie kształt zbliżony do owalu, z lekkim wybrzuszeniem na południu i dłuższą osią północny – wschód, południowy – zachód. Obejmowały obszar około 1,8 ha, w tym wspomniany powyżej kolisty dom, który znalazł się w północno – wschodniej części obwodu. Wał wzniesiono z grubo obrobionych bloków piaskowca, tworzących lico wewnętrzne i zewnętrzne, wewnątrz którego rdzeń usypany był z gruzu i ziemi. Całość miała około 3,2 metra grubości u podstawy. Wysokość przypuszczalnie zbliżona była do szerokości, choć tą pierwszą od strony zewnętrznej zwiększać mogła jakaś forma przedpiersia, przypuszczalnie w postaci palisady. Brama mogła się znajdować pośrodku odcinka północnego, w miejscu najdogodniejszego podejścia. Po jej pokonaniu droga mogła wykorzystywać szczelinę w plateau, aby uzyskać dostęp do niższego, wschodniego tarasu. Druga brama mogła prowadzić ze wschodniego tarasu przez południowo – wschodni odcinek wału, przed którym ostro zakręcałaby i pdążała wzdłuż stromego zbocza.
W kolejnej, trzeciej fazie, w identycznej technice zbudowany został wał o maksymalnej grubości 4 metrów, który zajmował większość tej samej przestrzeni na kulminacji wzgórza, ale na północy i zachodzie podążał za załamaniem stoku nieco wyżej na wzgórzu, obejmując jedynie obszar około 1,2 ha. Nie wiadomo, czy oba obwody obronne funkcjonowały jednocześnie, czy też nowszy wał zastąpił starszy. Jeśli oba wały działały jednoczasowo, to nowsze fortyfikacje w północnej i zachodniej części założenia utworzyły rodzaj wąskiego parchamu. Po stronie północno – wschodniej nowy wał wszedł na teren kolistego domu. Prawdopodobnie efektem rozbudowy był podkowiasty przygródek po północnej stronie, dwoma odcinkami wału dostawiony do starszego obwodu. Zajmował on niecałe 0,7 ha, ale wyróżniał się największą grubością wału spośród wszystkich, dochodzącą do 4,6 metra u podstawy. Wraz z jego budową ostatecznie musiał wyjść z użycia najstarszy odcinek wału.
W ostatniej fazie funkcjonowania osady, na wywyższeniu terenu w południowej części obwodu, wzniesiono wewnętrzny pierścień wału, otaczający bardziej regularny, owalny obszar o wymiarach 53 x 38 metrów i powierzchni 0,15 ha. W przeciwieństwie do starszych obwarowań, został on wzniesiony w odmiennej technice, z drewnianym rusztem w postaci dębowych belek przeplatających ciosane bloki kamienia w licu i masę drobniejszego materiału w rdzeniu. Belki układane były w poprzek obwodu wału, w połączeniu z wewnętrznymi belkami układanymi wzdłużnie. Ta kompozytowa konstrukcja miała zapewnić integralność strukturalną, ponieważ drewno i kamień po zakończeniu budowy osiadały, tworząc mocną i solidną całość (według Julisza Cezara „murus gallicus”, dzięki naprzemiennym rzędom belek i kamieni, miał ogromne zalety pod względem użyteczności i obronności, gdyż kamień chronił przed ogniem, a drewno przed taranem). Wał ostatniej fazy Moredun miał największą grubość, sięgającą około 5,8 szerokości, a co za tym szło zapewne także największą wysokość, powiększoną przez jakąś formę przedpiersia, najpewniej drewnianego, chroniącego obrońców w koronie wału.
Zabudowa wewnętrzna osady składać się musiała z domów mieszkalnych, obiektów do przechowywania płodów rolnych, zarówno podziemnych, jak i naziemnych, oraz być może konstrukcji gospodarczych. Te ostatnie mogły być skoncentrowane w podkowiastym przygródku, który ze względu na częściowe nachylenie terenu i nierówności (utrudniające budowę domów) mógł też służyć do bezpiecznego wypasu bydła. Domostwa mieszkalne hipotetycznie mogły mieć popularną wśród Celtów okrągłą formę, z niskimi ścianami i wysoką więźbą dachową. Zapotrzebowanie na wodę spełniać mogły zbiorniki na wodę, w tym wykuty w skale cylinder o średnicy 1 metra i głębokości 2 metrów, usytuowany pod stawem po stronie północno – zachodniej.
Stan obecny
Obwałowania Moredun przetrwały w najwyższych miejscach do poziomu około 1-1,8 metra wysokości, a najmłodszy wał nawet do 2,2 metra wysokości, choć mierzeń dokonano w wykopach w trakcie badań archeologicznych, a obecnie gołym okiem na powierzchni wzgórza widoczne są jedynie pokryte trawą niewielkie nasypy. W podobnym stanie zachowane są pozostałości okrągłego monumentalnego domu z pierwszej fazy funkcjonowania osady. Żadna inna zabudowa wewnętrzna nie jest widoczna na powierzchni gruntu, choć zapewne jakieś jej relikty ukryte są w ziemi i zostaną odkryte w trakcie przyszłych prac badawczych. Wstęp na teren wzgórza jest wolny.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Cook M., Mclaren D., Strachan D., Three forts on the Tay: excavations at Moncreiffe, Moredun and Abernethy, Perth and Kinross 2014–17, Oxford 2023.
Hinckley Z., Defining Early Medieval Nuclear Hillforts: A Case Study of Perth and Kinross and Fife, Aberdeen 2018.