Historia
Kompleks grobowy zwany Mid Gleniron zaczął funkcjonować w okresie neolitu, kiedy to powstały pierwsze proste i niewielkie komorowe konstrukcje grobowe dla miejscowej wczesnorolniczej społeczności. W późnej epoce kamienia na stanowisku powstawały kolejne budowle grobowe i powiększane były najstarsze grobowce, co wskazywałoby na utrzymywanie się pierwotnych wierzeń i jednoczesne rozwijanie rytuału związanego z pochówkami, skoncentrowanego na dziedzińcu przy największym kurhanie. Prawdopodobnie we wczesnej epoce brązu największy kurhan na terenie kompleksu został na stałe zablokowany, a umieszczony przed nim rytualny dziedziniec zastawiony kamieniami, uniemożliwiającymi dalsze prowadzenie uroczystości pogrzebowych. Wynikać to mogło z podjęcia decyzji o opuszczeniu miejscowych terenów przed ludność wykorzystującą grobowce lub z uznania komór grobowych za niemożliwą do dalszego wykorzystania. Do ostatecznego zaprzestania wykorzystywania kompleksu grobowego Mid Gleniron musiała przyczynić się zmiana wierzeń i rytuałów pogrzebowych u ludności późniejszej epoki brązu.
Architektura
Grobowce wzniesiono na gliniastym zboczu, we wschodniej części rozległej doliny Water of Luce. Na zachód szereg tarasów fluwioglacjalnych i aluwialnych wyznaczał zejście do szerokiej równiny zalewowej rzeki, podczas gdy na północy i wschodzie teren wznosił się, tworząc pośrednią powierzchnię płaskowyżu, osiągającego maksymalną wysokość na wzgórzu Gleniron. Powierzchnia płaskowyżu na skutek działań lodowca została pokryta pagórkowatymi piaskami i łupkami, pośród których rozległe obszary o łagodnym nachyleniu charakteryzowały się słabym odwodnieniem. Na stanowisku powstało łącznie sześć budowli grobowych, z których co najmniej dwie uzyskały formę grobowców komorowych (ang. chambered cairn).
Grobowiec Mid Gleniron I był konstrukcją wielofazową, rozbudowywaną w trzech lub czterech etapach. Pierwotnie stanowił małą prostokątną komorę umieszczoną wewnątrz niewielkiego kopca (ang. cairn). Komora usytuowana była dłuższymi bokami na osi północ – południe, z wejściem skierowanym ku północy. Przykrywający ją kopiec miał z grubsza owalny, zbliżony do kolistego w planie kształt, wielkości 6,1 x 5,5 metra, z dwoma płytkimi wybrzuszeniami flankującymi wejście. Kopiec utworzono z małych kamieni, otoczonych wzdłuż krawędzi większymi kamieniami, mającymi zabezpieczać konstrukcję kurhanu. Komora grobowa była prostokątna, wielkości 2,9 x 0,6-0,8 metra, wzniesiona z czterech głazów po stronie zachodniej, trzech po stronie wschodniej oraz dużego kamienia zamykającego na południu.
W drugiej fazie przed fasadą pierwszego grobowca, w odległości nieco ponad 4 metrów, wniesiono nie połączony z nim drugi, podobny grobowiec komorowy. Jego kopiec był lekko wydłużony na osi wschód – zachód, wielkości 7 x 4,6 metra. Posiadał tak samo skierowane wejście na północ, flankowane dwoma płytkimi wybrzuszeniami nasypu kurhanu. Komora miała wewnętrzną długość 2,3 metra, szerokość 1,1 metra, z każdą ścianą wzdłużną utworzoną z masywnego głazu o długości ponad 2,4 metra. Południowy kamień zamykający osadzono pod lekkim skosem w stosunku do kamieni wzdłużnych, w ten sposób, że został przez nie oflankowany. Północna część głazów wzdłużnych wzmocniona była kamieniem położonym pomiędzy nimi. Wysokość komory wynosiła około 1,4 metra, niskie osoby mogły więc poruszać się w niej w miarę komfortowo. Przykrycie zapewne stanowiły płaskie kamienie osadzone na głazach tworzących ściany.
W trzeciej fazie dwa małe grobowce Mid Gleniron I połączone zostały w jeden długi kopiec o rzucie zbliżonym do trapezu długości około 18 metrów i szerokości 9 metrów, w którym na nowo uformowano północną fasadą, ujętą dwoma klinowatymi narożnikami otaczającymi głęboki na 3 metry dziedzińczyk przed wejściem. Zewnętrzne krawędzie kopca wzmocniono prymitywnym murem z małych, układanych bez zaprawy kamieni, za wyjątkiem północnej fasady, gdzie zastosowano większe głazy o wysokości około 0,4 metra. Na dziedzińczyku przed wejściem zapewne przeprowadzano rytualne ceremonie, skupione wokół ognisk, trzech smukłych pojedynczych kamieni wkopanych w ziemię i konstrukcji opartych na pionowo wbijanych w ziemię drewnianych słupach. Na którymś etapie funkcjonowania grobowca dziedzińczyk zablokowano, wpierw dużymi kamieniami umieszczonymi dokładnie na wprost wejścia do komory grobowej, a następnie mniejszymi kamieniami pokrywającymi cały obszar dziedzińca.
Stara północna komora grobowa w chwili powiększenia kurhanu przedłużona została do 3,2 metra, poprzez utworzenie krótkiego odcinka dwóch ścian z układanego na sucho muru, zakończonego na północy przy dwóch dużych kamieniach portalowych. W końcowym okresie użytkowania została zablokowana, poprzez wstawienie odcinka suchego muru pomiędzy kamieniami portalowymi. Nie wiadomo, jak długo blokada wejścia pozostawała widoczna przed umieszczeniem blokady dziedzińca. Jeśli północna komora była wykorzystywana do kolejnych pochówków, możliwe, że wejście zamykano po każdym pochówku kamiennym, nie przewiązanym zaprawą murem, takim jak ten, który przetrwał po ostatnim zablokowaniu. Przypuszczalnie układ taki mógł służyć jako tło dla czynności rytualnych z udziałem trzech stojących kamieni i słupowych konstrukcji na dziedzińcu. Ostateczne zablokowanie dziedzińca ukryło wszystkie elementy konstrukcyjne wejścia do komory i wszelkie zachowane do tego czasu elementy budowli rytualnych.
Celem połączenia dwóch pierwotnych kurhanów było między innymi umieszczenie pomiędzy nimi trzeciej komory grobowej, w odróżnieniu od starszych z wejściem od strony zachodniej i zlokalizowanej dłuższą osią poprzecznie w stosunku do osi kurhanu. Trzecia komora miała 2,2 metry długości i 0,8 metra szerokości. Utworzona została z trzech płaskich kamieni od północy, dwóch od południa i jednego wschodniego, który był najwyższy, sięgający 1,2 metra. Wymiary komory zapewniłyby wystarczającą przestrzeń do pochówków, gdyby płyty zadaszenia zostały umieszczone bezpośrednio na ścianach bocznych. Co najmniej jeden z kamieni środkowej komory miał być ozdobiony miseczkowymi, czy też pierścieniowatymi rytami.
Około 120 metrów na południowy – wschód od Mid Gleniron I, wzniesiony został grobowiec Mid Gleniron II. W planie miał on trapezowaty kształt długości około 12,8 metrów i szerokości od 7,9 metra na południu do 11,3 metrów na północy. Wzdłuż krawędzi otoczony był krawężnikiem z kamieni mających za zadanie utrzymywanie zwartości kopca. Fasada wejściowa skierowana była na południe i nietypowo prawie całkowicie prosta. Wnętrze kopca mieściło dwie komory grobowe: Południową o osi północ – południe (2,6 x 1,4 metra) i wschodnią (1,5 x 0,5 metra) z wejściem skierowanym na wschód. Ta druga była najstarszą częścią grobowca, pierwotnie tworzącą, mniejszy kurhan o owalnym rzucie, który został wchłonięty w trakcie budowy wspomnianego kopca trapezowatego.
Stan obecny
Kompleks prehistorycznych grobowców znajduje się dziś na terenie farmy Mid Gleniron, na odludnym terenie na północ od Glenluce. W lepszym stanie zachował się grobowiec Mid Gleniron I, pomimo przecięcia go w okresie nowożytnym przez drogę dla wozów oraz naruszenia i okradzenia w kilku miejscach z materiału budowlanego. Mid Gleniron II został na przestrzeni wieków znacznie bardziej rozgrabiony z materiału budowlanego. Obie konstrukcje miały duże znaczenie dla zrozumienia brytyjskich megalitów, procesu ich powstawania i rozbudowy z niewielkich kolistych kurhanów komorowych do długich kopców z dziedzińczykami ujętymi klinowatymi narożnikami. W pobliżu znajdują się jeszcze trzy mniejsze grobowce o różnym stanie zachowania oraz kilka kamiennych kopców, przypuszczalnie także stanowiących część kompleksu cmentarnego.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Castleden R., Neolithic Britain: New Stone Age sites of England, Scotland and Wales, London 1992.
Corcoran J. Excavation of Two Chambered Cairns at Mid Gleniron Farm, Glenluce, Wigtownshire, „Transactions of the Dumfriesshire and Galloway Natural History and Antiquarian Society”, XLVI/1969.
Henshall A.S., The chambered tombs of Scotland, volume II, Edinburgh 1972.
The Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments and Constructions of Scotland. Fourth report and inventory of monuments and constructions in Galloway (Volume I), county of Wigtown, Edinburgh 1912.