Historia
Budowa Melgund prawdopodobnie rozpoczęła się latem 1543 roku, z fundacji kardynała Davida Beatona, arcybiskupa St Andrews, lorda kanclerza Szkocji i ostatniego szkockiego kardynała przed reformacją, który w wyraźny sposób chciał nawiązać nową siedzibą do starszych, średniowiecznych donżonów, czy też wież mieszkalnych. Z nieznanego powodu zamierzeniem kardynała było, aby Melgund wyglądało na starsze niż w rzeczywistości, co nie było rozwiązaniem unikalnym na terenie Szkocji, ale dostrzegalnym także w Carnasserie, niedaleko Kilmartin w Argyll.
Kardynał David Beaton zbudował Melgund dla jednej ze swych kochanek, niejakiej Marion Ogilvie, najmłodszej córki sir Jamesa Ogilvie z Lintrathen i jego żony Janet Lyle. Beaton kupił ziemie North Melgund we wrześniu 1542 roku, przeprowadzając transakcję z Janet Annand, wdową po swoim bracie Jamesie, po czym zarezerwował dla Marion dożywotni czynsz z baronii, mianując ją „damą Melgundu” (ang. lady of Melgund). Pierwsza pośrednia wzmianka o zabudowaniach w Melgund pojawiła się w 1545 roku („apud North-Melgund”), zaś pierwsza bezpośrednia informacja („lie Manis et maneriem de North-Melgund”), zapisana została pod koniec 1547 roku.
Wiosną 1546 roku David Beaton został zasztyletowany na zamku St Andrews. Pomimo tego Marion Ogilvie zachowała dożywotnią dzierżawę Melgund aż do swojej śmierci w 1575 roku. Wieża mieszkalna i sąsiednie zabudowania pozostały w rękach potomków Beatona do około 1630 roku, kiedy to zostały nabyte przez pierwszego markiza Huntly. W 1635 roku Huntly sprzedał posiadłość Harry’emu Maule z Boath, od którego przed 1663 rokiem przeszła ona w ręce krewnego, earla Patricka z Panmure. Następnie, na skutek koligacji małżeńskich, właścicielem Melgund stał się James Murray z Philiphaugh. Jego potomkini, Agnes Murray, około 1750 roku wyszła za mąż za sir Gilberta Elliota, trzeciego baroneta Minto, którego potomkowie od 1813 roku tytułowali się wicehrabiami Melgund. W rękach rodziny Elliot wieża pozostała aż do końca XX wieku, choć już co najmniej od XIX wieku znajdowała się w stanie opuszczonej ruiny.
Architektura
Melgund usytuowano po zachodniej stronie wysokiego brzegu opadającego ku strumieniowi. Pomimo powstania w XVI wieku, budowlę wzniesiono na podobieństwo starszych o stulecie donżonów. Zachodnią część założenia zajęła masywna konstrukcja wieżowa, mieszkalna, na planie zbliżonym do litery L, składającą się z głównego bloku na planie prostokąta o grubości murów około 1,6-1,8 metra i mniejszego skrzydła z klatką schodową w narożniku północno – wschodnim. Wieżę zwieńczono masywnym przedpiersiem opartym na trójuskokowych konsolach, zaokrąglonym w narożnikach na podobieństwo bartyzan. Najwyższym elementem było zakończenie klatki schodowej, przechodzące w czworoboczną wieżyczkę, zapewne o funkcji strażniczo – obserwacyjnej. Wejście do wieży znajdowało się na poziomie gruntu, we wschodniej ścianie bocznego skrzydła, w kącie utworzonym ze wschodnią partią budowli. Jego ochronę zapewniał rygiel blokujący drzwi.
Wewnątrz wieża mieściła cztery kondygnacje. Najniższa zajmowana była przez dwie sklepione kolebkowo podłużne komory, połączone wspólnym korytarzem z szerokimi spiralnymi schodami w bocznym skrzydle. Północna, zewnętrzna ściana tego korytarza miała bardzo niewielką grubość, jakiej nigdy nie zastosowano by w XV-wiecznym donżonie. Obie komory przyziemia łącznie posiadały sześć rozglifionych do wnętrza otworów strzeleckich, przystosowanych do ręcznej broni palnej. Na pierwszym, jednoprzestrzennym już piętrze, tradycyjnie mieściła się mała aula (ang. hall), oświetlana dwoma większymi, czworobocznymi oknami zaopatrzonymi w kamienne ławy i ogrzewana kominkiem. Posiadała wymiary 7,4 x 5,9 metra, latrynę w grubości muru północnego oraz wnęki w narożnych murach prowadzące do otworów strzeleckich. Z małej komory latrynowej dojść można było do jeszcze mniejszego pomieszczenia, sądząc po wzmacnianych drzwiach o funkcji skarbca. Kominek był mały, schowany w narożniku, co różniło pomieszczenie od typowych średniowiecznych auli, gdzie kominki były najważniejszymi elementami wyposażenia (pierwsze piętro w Melgund w zasadzie mogło być zwykłym pomieszczeniem mieszkalnym). Na pozostałych kondygnacjach, włącznie z murowanym poddaszem, znajdowały się dodatkowe pomieszczenia mieszkalne.
Wschodnia część Melgund tworzyła podłużne, prostokątne w planie skrzydło, niższe od wieży zachodniej i zaopatrzone w narożną cylindryczną wieżyczkę po stronie północno – wschodniej. Wieżyczka miała średnicę wewnętrzną zaledwie 1,7 metra, przy ścianach o grubości 0,9 metra. Wystawała mocno poza obręb budowli, dzięki czemu jej otwory strzeleckie mogły flankować dwie elewacje i ostrzeliwać północno – wschodnie przedpole. W cylindrycznym pomieszczeniu przyziemia mieścić miała studnię, zaś na piętrze pięcioboczne pomieszczenie, podobnie jak na dole zaopatrzone w trzy otwory. Niższe skrzydło wschodnie zwieńczone było w ten sam sposób co wieża mieszkalna, przedpiersiem i krenelażem, co w połączeniu z otworami strzeleckimi w przyziemiu, świadczyło o zwracaniu wciąż dużej uwagi na obronność budowli.
Na poziomie przyziemia skrzydło mieściło rząd czterech gospodarczych, podsklepionych komór o podobnej wielkości, z których każda posiadała niezależne wejście od umieszczonego w północnym trakcie korytarza. Obok czterech komór skrajną zachodnią część skrzydła zajmowało nieco większe pomieszczenie kuchni. Wyposażono je w okazały kominek – palenisko o szerokości 3,7 metra i głębokości 1,8 metra oraz piec chlebowy o średnicy 1 metra, obydwa osadzone w ścianie zachodniej (będącej zarazem wschodnią ścianą wieży mieszkalnej). Od północy kuchnia sąsiadowała z małym przedsionkiem (stanowiącym zachodnią, skrajną część północnego traktu), połączonym wejściem oraz oknem serwisowym służącym do podawania posiłków. Pozostałe pomieszczenia prawdopodobnie służyły jako składy i spiżarnie, przy czym najbardziej wysunięte na wschód miało szersze drzwi od pozostałych, co sugerowałoby, że mieściło duże przedmioty.
Pierwsze piętro w części zachodniej zajmowała duża aula o wymiarach 11 x 6,2 metra, skomunikowana z klatką schodową w bocznym skrzydle części wieżowej. Jej oświetlenie zapewniały jedynie okna od bezpieczniejszej strony południowej (skierowanej ku dolinie strumienia), przy czym dwa przepruto wysoko w murze, zapewne by umożliwić przystawienie do ściany jakiegoś wyposażenia. Po przeciwnej stronie umieszczono okazały kominek o szerokości 2,5 metra, z odcinkowym łukiem osadzonym na dwóch filarkach profilowanych licznymi wałkami. W narożniku południowo – zachodnim znajdowało się przejście do latryny w grubości muru i dalej do schodów prowadzących do piwniczki z winem oraz do pomieszczenia na pierwszym piętrze wieży mieszkalnej (co wskazywałoby na jednoczasowe wzniesienie całej budowli).
Wschodnią część podłużnego skrzydła na poziomie pierwszego piętra zajmowało wygodne pomieszczenie o wymiarach 7,3 x 6,6 metra, oświetlane pojedynczymi oknami od południa i wschodu, zaopatrzone w kominek, latrynę i niewielką wnękę, prawdopodobnie składzik na drewno opałowe. W trakcie północnym znajdował się rząd trzech mniejszych pomieszczeń, do których można było wejść z auli i skrajnej komnaty wschodniej. Przy północno – wschodnim narożniku tej ostatniej, na skraju północnego traktu, znajdowała się druga spiralna klatka schodowa, z wejściem na poziomie gruntu skierowanym ku pobliskim ogrodom. Łączyła się ona także z drugim piętrem, czy też poddaszem budynku, które najpewniej podzielone było lżejszymi przegrodami i zajmowane przez prywatne pomieszczenia mieszkalne.
Stan obecny
Melgund pomimo, iż znajduje się dziś w stanie częściowej ruiny, pozostaje jednym z najciekawszych przykładów trwania średniowiecznych form budowlanych w nowożytnych już czasach (niewielkie otwory okienne, rekonstruowane przedpiersie z krenelażem, masywny i przysadzisty, wieżowy kształt, choć o mniejszej grubości murów i połączony z niższym skrzydłem). Obecnie w najlepszym stanie zachowała się odnowiona zachodnia część założenia tworząca partię wieżową, natomiast część wschodnia pozbawiona została większości traktu północnego i części górnego piętra z poddaszem. Zabytek znajduje się dziś w rękach prywatnych, a jego odbudowana część jest zamieszkiwana.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Coventry M., The castles of Scotland, Prestonpans 2015.
Lewis J., Excavations at Melgund Castle, Angus, 1990–96, „Tayside and Fife Archaeological Journal”, vol X/2004.
Lindsay M., The castles of Scotland, London 1995.
MacGibbon D., Ross T., The castellated and domestic architecture of Scotland from the twelfth to the eighteenth century, t. 4, Edinburgh 1892.
Salter M., The castles of Grampian and Angus, Malvern 1995.
Tranter N., The fortified house in Scotland, volume IV, Aberdeenshire, Angus and Kinkardineshire, Edinburgh 1986.