Historia
Grobowiec Maes Howe wybudowany został w epoce neolitu, około 2800-2700 roku p.n.e., w okresie kulminacji architektonicznego procesu, jaki rozpoczął się około 3500 roku p.n.e. wraz z napłynięciem na Orkady ludności pastersko-rolniczej. Plemiona te po osiedleniu wzniosły na wyspach orkadzkich wiele grobowców komorowych i kamiennych kręgów, przy czym znaczenie Maes Howe, wraz z pobliskim stanowiskiem Stenness, musiało obejmować relatywnie duży obszar, być może większości głównej wyspy Orkadów. Budowa grobowca szacunkowo zajęła około sto tysięcy roboczogodzin, była więc prowadzona na dużą skalę.
Ludność która zbudowała Maes Howe być może powiązana była z budowniczymi osady Skara Brae na zachodnim wybrzeżu i pobliskiego kamiennego kręgu Stenness, na co wskazywałyby podobieństwa w wykorzystywanej ceramice. Chowała ona w grobowcu zmarłych, których zwłoki wcześniej wystawiane musiały być na otwartym terenie, gdyż dopiero po zaniku miękkich tkanek, kości składowane były wraz z darami pogrzebowymi (pokarm i napoje, zwierzęta) w komorach grobowych. Budowniczowie musieli być także świadomi ruchów słońca po nieboskłonie, jako że wejście do Maes Howe usytuowano w takim miejscu, że promienie słoneczne padały do środka w momencie przesilenia zimowego (najkrótszy dzień w roku).
Około połowy X wieku grobowiec został otwarty przez napływową ludność skandynawską, prawdopodobnie skuszoną miejscowymi opowieściami o znajdujących się wewnątrz skarbach. Według sagi o Orkadach (isl. Orkneyinga Saga) grabieży Maes Howe, znanego wikingom pod nazwą Orkhaugr, dokonać miał w XII wieku Harald Maddadsson i Ragnvald, earl Møre. Po pewnym czasie i niewielkich modyfikacjach (dotknęły one głównie rów i ziemny wał) także Skandynawowie złożyli w Maes Howe swego zmarłego, prawdopodobnie znaczniejszego wodza, co zaowocowało umieszczeniem w grobowcu licznych napisów runicznych i rytów. Następnie grobowiec, aż do czasów nowożytnych, został zamknięty.
Architektura
Maes Howe usytuowano w odległości około pół kilometra od brzegu Loch Harray na zachodzie, na sztucznie wyrównanym terenie, otoczonym przez szeroki, lecz niezbyt głęboki rów, poprzedzony od zewnątrz obwodem ziemnego wału. Centralną część grobowca stanowił kopiec (ang. cairn) o z grubsza kolistym w planie kształcie o średnicy około 32-38 metrów i pierwotnej wysokości co najmniej 11 metrów. Został on osadzony na platformie, rozciągającej się z każdej strony o około 15-20 metrów dalej. Teren otoczony wałem wyznaczał owal o wymiarach około 103 x 94 metry, z dłuższymi bokami zorientowanymi na linii północny – zachód, południowy – wschód. Rów miał około 13-18 metrów szerokości i płaskie dno sięgające około 1,4-2 metrów głębokości. Został on częściowo przekształcony w okresie wczesnego średniowiecza.
Kopiec wykonany został z luźnego kamienia, przemieszanego z gliną oraz w części centralnej z torfem. Przy jego zewnętrznej krawędzi warstwa darni z małym rowem mogła być wykorzystana do umieszczenia lekkiej palisady, być może wtórnej. Wnętrze kopca składało się z dwóch surowych murów wzmacniających jego konstrukcję, poprowadzonych w odległości około 3,3 metra od siebie. Zostały one lekko pochylone ku środkowi kopca i oparte na jego materiale budowlanym. Ich wysokość sięgała maksymalnie około 0,8 metra, składając się jedynie z pięciu do ośmiu warstw układanych horyzontalnie i nie przewiązanych zaprawą kamieni. Rdzeń kopca otaczający komorę grobową ujęto kolejnym murem, skonstruowanym z serii wąskich stopni. Osiągnął on wysokość około 4,4 metra, z ośmioma lub dziewięcioma warstwami uskoków ponad cokołem, złożonym z pojedynczej warstwy wysuniętej na około 10 cm.
Wejście w obręb kopca usytuowano po stronie południowo – zachodniej, w ten sposób, iż skierowane było na odległy o około 700 metrów monolit (ang. Barnhouse Stone), najpewniej umieszczony jako znacznik dla zimowego przesilenia. Korytarz wejściowy o długości około 11 metrów pierwotnie był bardzo wąski, zwłaszcza jego fragment zewnętrzny mający 0,7 metra szerokości, który mógł mieć charakter niezadaszonej transzei (podobnie jak w grobowcu Cuween Hill). Mniej więcej w połowie długości umieszczono stopień i uskokowe poszerzenie korytarza do 0,9 metra, w którym znajdowała się niespotykana nigdzie indziej w tego typu budowlach przegroda zamykająca przejście. Obok niej w ścianie utworzono trójkątną wnękę o głębokości 0,6 metra, szerokości 1,1 metra i podobnej wysokości. Znajdujący się w pobliżu kamień, rozmiarami pasujący do wnęki, pierwotnie mógł służyć do blokowania korytarza, gdyż szerokością prawie idealnie pasował do wypełnienia przejścia, pomimo że był o 0,5 metra niższy. W trakcie korzystania z grobowca mógł być odkładany do wnęki, dzięki czemu nie utrudniał komunikacji.
Wewnętrzna część korytarza zbudowana była z bardzo dużych kamiennych płyt o długości około 5,6 metra, szerokości 1,2 metra i grubości 0,2 metra, dochodzących nawet do 30 ton wagi. Podobnie jak część zewnętrzna, wewnętrzna partia korytarza pierwotnie była zadaszona płaskimi kamieniami. Podłogę całego korytarza również tworzyły kamienie. Za przegrodą i stopniem wysokość korytarza wynosiła 1,4 metra, ale następnie stopniowo malała, z powodu lekko podnoszącego się poziomu podłogi korytarza. Końcowa część była już bardzo niska (niecały metr wysokości), co zmuszało do mocnego pochylenia, nawet jeśli ówczesna ludność była niższa. Na samym końcu korytarz zwężał się do 0,7 metra, ze względu na dwa kamienie ustawione po bokach, przypominające ościeża portalowe. Za nimi kolejna para kamieni kontynuowała oś korytarza, choć była szerzej rozstawiona i nieco wyższa, tworząc w ten sposób rodzaj przedsionka.
Wewnątrz centralnej części kopca, korytarz wejściowy otwierał się na komorę o kształcie zbliżonym do kwadratu o długości boków wynoszącej 4,6 metra. Jej ściany skonstruowano z długich i wąskich kamieni, układanych na sobie horyzontalnie, przy czym większość z nich (za wyjątkiem miejsc z otworami) została tak dokładnie dobrana, że wypełniała całą długość ścian. W każdym narożniku komory umieszczono rodzaj unikalnych przypór, utworzonych z pionowo ustawionych głazów o wysokości 2,4-2,9 metra, podpierających część sufitową w najbardziej obciążonych miejscach. Dodatkowo na nachylone w stronę ścian górne części owych głazów nałożono mur z suchego kamienia, wypełniający wolne przestrzenie pod sufitem. Ściany komory wznosiły się pionowo do wysokości około 1,5 metra, po czym zaczynały się pochylać do wnętrza, tworząc z zachodzących na siebie płaskich kamieni rodzaj sklepienia. Jego wysokość nie jest znana, przypuszcza się jednak, iż sięgało około 4,5 do 6 metrów.
Główna komora grobowa łączyła się z trzema mniejszymi pomieszczeniami, usytuowanymi po stronie południowo – wschodniej, północno – wschodniej i północno – zachodniej, za pomocą małych, czworobocznych otworów, umieszczonymi ponad poziomem glinianej posadzki na wysokości 0,8-0,9 metra. Otwory miały od 0,6 do 0,8 metra szerokości i 0,8-0,9 metra wysokości. W ich pobliżu znajdowały się trzy kamienie o podobnych rozmiarach, zapewne służące do zamykania. Każde z mniejszych pomieszczeń przykryte było jednym dużym kamieniem na takiej samej wysokości 1,1 metra, ale różniły się między sobą rozmiarami w planie (zachodnie 1,7 x 1,5 metra, północne 1,8 x 1,4 metra, wschodnie 2,1 x 1,4 metra). Ich tylne ściany wykonano z pojedynczych płyt, zaś pozostałe boki ze zwykłego muru. Charakteryzowały się one, podobnie jak cały grobowiec, bardzo wysoką jakością wykonania. Wiele z dużych głazów uzupełnianych było mniejszymi kamieniami w celu wyrównywania ich poziomu, a sam transport większych, dochodzących do 3 ton wagi kamieni, musiał być wyzwaniem logistycznym. Wiele z kamieni zostało też opracowanych kilofem lub dłutem, dzięki czemu mogły być do siebie tak dokładnie dopasowane, że niemożliwe byłoby wsunięcie w szczeliny ostrza noża.
Stan obecny
Maes Howe jest dziś jednym z najlepiej zachowanych grobowców komorowych na wyspach brytyjskich i jednym z najważniejszych na świecie przetrwałych neolitycznych zabytków architektury (równać się z nim mogą jedynie megality w Dowth, Newgrange i Gavrinis). W momencie odkrycia w 1861 roku komora grobowa była nienaruszona od okresu wczesnego średniowiecza, choć od tego czasu ziemny kopiec zmniejszył się z około 11 do 7,5 metrów wysokości, zmalała również o parę metrów jego średnica, przez co zewnętrzna odkryta część korytarza wejściowego jest dziś współczesną rekonstrukcją. Oprócz ciekawych rozwiązań budowlanych (wnęka na kamień przegradzający korytarz wejściowy, przypory w głównej komorze grobowej), Maes Howe jest obecnie miejscem z jednym z największych zbiorów płaskorzeźbionych napisów runicznych, sporządzonych przez wikińskich odkrywców. Przetrwało około 30 napisów, zarówno zwykłych runicznych jak i kryptograficznych, a także płaskorzeźbiony mors, smok lub wąż oraz spiralny wzór. Ze względu na unikalność stanowiska, Maes Howe umieszczone zostało na liście światowego dziedzictwa UNESCO.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Castleden R., Neolithic Britain: New Stone Age sites of England, Scotland and Wales, London 1992.
Henshall A.S., The chambered tombs of Scotland, volume I, Edinburgh 1963.
Noble G., Neolithic Scotland. Timber, Stone, Earth and Fire, Bodmin 2006.
The Royal Commission on the Ancient Monuments of Scotland. Twelfth report with an inventory of the ancient monuments of Orkney & Shetland, volume II, inventory of Orkney, Edinburgh 1946.