Historia
Pierwszy zamek Lochwood o formie drewniano – ziemnego gródka typu motte wzniesiony został przez ród Johnstonów, późniejszych earlów Annandale, którzy posiadali miejscowe dobra od XII wieku. Ta pierwotna budowla zastąpiona została pod koniec XV lub na początku XVI wieku nowszym, murowanym już zamkiem, spełniającym wyższe wymagania schyłku średniowiecza w zakresie obronności, a zwłaszcza warunków mieszkaniowych.
Usytuowany na szkocko – angielskim pograniczu, w 1547 roku zamek zajęty został przez Anglików pod wodzą sir Thomasa Carletona, pozostając w ich rękach przez kolejne trzy lata. W trakcie okupacji opisali oni Lochwood jako dość dużą wieżę („a fair large tower”), w której można było bezpiecznie pomieścić cały garnizon, posiadającą aulę, kuchnię i stajnie, wszystkie w obrębie muru. Odzyskany przez Johnsonów, w 1585 roku zamek został ponownie zdobyty i spalony, tym razem przez członków rodu Maxwell, w ramach międzyklanowych porachunków. Naprawy przeprowadzono do 1592 roku, kiedy to na zamku noc spędził król Jakub VI.
W początkach XVII wieku Lochwood zostało zmodernizowane i powiększone o nowe zabudowania w zachodniej części dziedzińca, celem przystosowania do wczesnonowożytnych standardów mieszkaniowych. Pełniło funkcje mieszkalne do początku XVIII stulecia. W okresie tym Johnsonowie uzyskali tytuł earlów Hartfell, earlów Annandale oraz markizów Annandale. Wyższy status rodu oraz wzrost wymagań mieszkalnych sprawiły, iż ostatecznie zamek został około 1724 roku porzucony kosztem nowej, wygodniejszej rezydencji.
Architektura
Wczesnośredniowieczny gródek stożkowaty (fr. motte) usytuowano po wschodniej stronie nadrzecznego cypla o długości około 600 metrów i szerokości 400 metrów, wbijającego się od północy w podmokłe, bagienno – łąkowe torfowiska. Wzniesiono go na naturalnym kopcu ziemi o maksymalnej wysokości około 13,4 metrów po stronie wschodniej i 6,7 metrów po stronie zachodniej, którego kulminacja prawdopodobnie pierwotnie otoczona była wzdłuż krawędzi stoków palisadą lub częstokołem i mogła mieścić drewnianą wieżę lub budynek.
Późnośredniowieczny zamek usytuowano na południe od starszego gródka, na spłaszczeniu terenu o kształcie w planie zbliżonym do prostokąta. Całe nowe założenie otoczono przekopem i trapezoidalnym obwodem kamiennego muru z wyraźnym uskokiem w elewacji wschodniej, w miejscu którego być może przebiegał podział na dwa dziedzińce. Tam też do kurtyny dostawiony był rząd zabudowań, zapewne o charakterze gospodarczym i pomocniczym (stajnie, browar, kuchnia, domy służby itp.). Jeśli powstały one w XIII/XIV wieku, to zostały gruntownie przebudowane około XV stulecia. Po północnej stronie uskoku na poziomie gruntu mieściły dwa lub trzy pomieszczenia, z których pierwsze poprzedzone było wysuniętym ku północy piecem. W części południowej znajdowały się trzy sklepione komory, od zachodu połączone korytarzem z małym pomieszczeniem. Dwie z komór mogły być spiżarniami, natomiast trzecie pomieszczenie wyposażono w odpływy na nieczystości i duży kominek, pełniło więc rolę kuchni. Piętro skrzydła wschodniego zajmować mogła reprezentacyjna aula, wspominana w przekazach z pierwszej połowy XVI wieku.
Najważniejsza budowla późnośredniowiecznego zamku, wieża mieszkalna, usytuowana została w południowym narożniku dziedzińca, gdzie mogła flankować usytuowaną zaraz obok bramę wjazdową na zamek. Wzniesiona została na planie litery L. Składała się z głównego, prostokątnego bloku o wymiarach 13,2 x 10,4 metra, ze zróżnicowaną grubością murów od 1,8 do 2,7 metra, wydłużonego mniej więcej na linii wschód – zachód, i mniejszego skrzydła dostawionego do narożnika północno – wschodniego. Skrzydło to najpewniej mieściło klatkę schodową łączącą dwa lub trzy piętra wieży, przy czym wejście do wieży znajdowało się na poziomie pierwszego piętra, a najniższa kondygnacja dostępna była jedynie z góry. U podstawy mury wieży ujęte zostały cokołem z pochyłymi elewacjami, zaś w koronie mogły być zwieńczone blankowanym przedpiersiem i chodnikiem straży.
Przyziemie głównego bloku wieży mieszkalnej podzielone było na dwie sklepione kolebkowo komory, z których każda doświetlana była zaledwie jednym szczelinowym otworem (od zachodu i wschodu) i zaopatrzona w otwór w sklepieniu do podawania towarów. Musiały one pełnić rolę spiżarni, natomiast funkcje mieszkalno – reprezentacyjne, jak w większości szkockich wież mieszkalnych, spełniały pomieszczenia na piętrach. Wzorem innych tego typu budowli zapewne na pierwszym piętrze znajdowała się reprezentacyjna sala, zaś na drugim i być może trzecim piętrze prywatne komnaty mieszkalne. Dodatkowo pod wschodnią komorą przyziemia znajdowała się cela więzienna o wymiarach 6,5 x 1,7 metra, dostępna prostym biegiem schodów z krótkiego korytarza między klatką schodową w mniejszym skrzydle a wschodnią komorą spiżarni. Cela była ciemna, pozbawiona okna, wentylowana jedynie małym otworem od wschodu.
Stan obecny
Do czasów współczesnych zachowały się mury wieży mieszkalnej do wysokości pierwszego piętra ponad sklepionym przyziemiem, z południowo – wschodnim narożnikiem przetrwałym o kilka metrów wyżej. Ponadto widoczne są mury przyziemia zabudowań we wschodniej części dawnego dziedzińca, sięgające maksymalnie około 1,5 metra wysokości. Na północ od nich widoczny jest ziemny kopiec wczesnośredniowiecznego gródka.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Coventry M., The castles of Scotland, Prestonpans 2015.
Gifford J., The buildings of Scotland. Dumfries and Galloway, London 1996.
MacGibbon D., Ross T., The castellated and domestic architecture of Scotland from the twelfth to the eighteenth century, t. 4, Edinburgh 1892.
The Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments and Constructions of Scotland. Seventh report with inventory of monuments and constructions in the county of Dumfries, Edinburgh 1920.