Historia
Pierwsze kranogi (ang. crannog, gael. crannóg), czyli mieszkalne siedziby usytuowane na wyspach, charakterystyczne zwłaszcza dla ludności celtyckiej z terenów Szkocji i Irlandii, zbudowane zostały na jeziorze Loch Tay w epoce żelaza, około VI wieku p.n.e. Wyróżniały się one długim okresem użytkowania, zarówno jako tymczasowe, jak i stałe miejsca zamieszkania. Z powodu zmian klimatycznych (różnice w poziomie wody), a być może także społeczno – politycznych, część z nich była porzucana, ale ze względu na użyteczne właściwości obronne, były budowane i wykorzystywane aż do okresu średniowiecza, a nawet wczesnego okresu nowożytnego.
W XII wieku jeden z kranogów Loch Tay, usytuowany na tak zwanej Wyspie Klasztornej, został odnotowany w dokumencie podpisanym w Stirling przez króla Aleksandra I, który nadał kranog mnichom z niedawno założonego opactwa Scone. Donacja ta miała być wynikiem śmierci małżonki Aleksandra, królowej Sybilli, która rzekomo zachorowała i zmarła na wyspie w 1122 roku i została tam następnie pochowana. Później wyspa była ufortyfikowaną siedzibą Campbellów z Glenorchy, którzy w osobie Duncana, drugiego earla Glenorchy, ufundowali na niej murowany budynek, wzniesiony po niszczycielskim pożarze z 1509 roku. Wyspa Klasztorna była najdłużej użytkowanym kranogiem Loch Tay, opuszczonym dopiero w XVII lub XVIII wieku.
Architektura
Kranogi, czyli siedziby mieszkalne znajdujące się na sztucznych wyspach, utworzone zostały praktycznie wzdłuż całego jeziora Loch Tay, które rozłożyło się pomiędzy górskimi grzbietami na osi północny – wschód, południowy – zachód. Na doliny otwierały się jedynie wąskie krańce jeziora: północno – wschodni, gdzie początek brała rzeka Tay, a także południowo – zachodni z rzeką Dochart. Jezioro zajęło obszar o 24 km długości i maksymalną szerokość zaledwie 1,6 km. Spływało do niego z gór wiele strumieni, tworzących ważne dla budowy kranogów stożki napływowe osadów. Najgłębszy punkt jeziora, usytuowany około 10 km od północno – wschodniego krańca akwenu, pierwotnie sięgał około 155 metrów.
Na wodach Loch Tay funkcjonowało co najmniej 18 kranogów, zgrupowanych przeważnie na jego środkowym odcinku oraz w północno – wschodnim i południowo – zachodnim krańcu jeziora, co mogło wynikać z łagodniejszych brzegów w tamtych miejscach. Spośród wszystkich wysp pięć osadzono na terenie, którego wierzchołki były stale wystawione ponad poziom wody i porośnięte roślinnością. Pięć usytuowano na wyspach wynurzających się z wody tylko wtedy, gdy poziom wody w jeziorze był najniższy latem, choć w okresie średniowiecza ogólny poziom wody był niższy, a więc fragmenty lądu na tych wyspach mogły być stale widoczne. Pozostałe siedem wysp było mocno zanurzonych i mało prawdopodobne, aby wystawały na normalnym poziomie jeziora. Spośród 18 kranogów nie wszystkie funkcjonowały jednoczasowo. Przykładowo dwa kranogi u południowego brzegu w środkowej części jeziora zbudowano bardzo blisko siebie, ale jeden z nich, mniejszy, osadzono głębiej, co wskazywałoby, że został porzucony gdy zmienił się poziom wody jeziora, a następnie zastąpiony pobliską wyspą.
Kranogi budowano w odległościach od kilkunastu do kilkudziesięciu metrów od brzegu, wykorzystując duże głazy o wadze do 50 kg i łącząc je z lądem drewnianymi pomostami. W planie wyspy miały kształty w większości owalne, najczęściej nieregularne, niekiedy dość znacznie wydłużone. Ich średnice wahały się od 15 do kilkudziesięciu metrów. Największą z wysp Loch Tay na której zbudowano kranog była Wyspa Klasztorna (ang. Priory Island) o owalnym kształcie wielkości 70 x 50 metrów. Została ona sztucznie utworzona pośród płytkich wód o głębokości około 1-2 metrów, ale ze spadkiem ku południowemu – wschodowi, tak że po tej stronie głębokość wahała się od 3 do 4 metrów, jeśli pierwotny poziom wody nie był niższy. Kulminacje mniejszych kranogów były płaskie, rzadziej z małymi spadkami terenu, raczej z łagodnie opadającymi brzegami.
Zabudowania na wyspach wznoszono przede wszystkim z drewna olchowego, przy mniejszym, ale nadal znacznym użyciu dębu, wiązu, a sporadycznie wierzby. Z drzewa olchowego i dębowego mogły być wykonywane pale, na których osadzano pomosty i platformy pod domostwa. Z małych, kładzionych równolegle do siebie olch, układano podłogi. Do wyrobu lżejszych przegród i ścian wykorzystywana była leszczyna. W epoce żelaza i we wczesnym średniowieczu chaty zapewne miały koliste w planie formy, ze ścianami i wewnętrznymi przepierzeniami wykonanymi z plecionki. Plecionkę tą uzyskiwano z oplatania cienkimi gałązkami nieco grubszych słupków, przy czym leszczyna musiała być świeża, gdyż nie używane przez 2 lub 3 miesiące gałęzie, stawały się kruche i nie wyginały się ani nie skręcały. Aby elewacje zewnętrzne były odporne na warunki atmosferyczne, zwłaszcza podczas surowych zim, konieczne było zabezpieczenie drewna mieszanką gliny, obornika i słomy. Być może ściany wypełniano też mchem lub trzciną, które były w okolicy ogólnodostępne. Ponadto na ścianach mogły być wieszane skóry zwierzęce, dobrze chroniące przed wiatrem. Jeśli ściany wznoszono z dwóch warstw plecionki, to uszczelnienie mogło być umieszczane tylko jako wewnętrzny rdzeń. Atutem takiego rozwiązania była możliwość usuwania części uszczelnienia w lecie i zapewnienie możliwości wpuszczania do wnętrza większej ilości światła oraz świeżego powietrza, poprzez okresowo tworzone otwory okienne lub wentylacyjne. W zimie otwory w ścianach były zbędne, a wręcz kłopotliwe dla utrzymywania we wnętrzu ciepła.
Zadaszenie domostw miało kluczowe znaczenie dla zapobiegania przedostawania się wody i śniegu do wnętrza. Jeśli deszcz przesiąkał do strzechy, to mogła ona zgnić, a jeśli śnieg zalegał na połaciach dachu, to mógł spowodować zawalenie. Mocna górna belka wieńcowa w koronie ściany była kluczowa dla podtrzymywania krokwi, w domostwach kolistych zetkniętych ze sobą pośrodku dachu budynku. Aby podeprzeć strzechę przypuszczalnie mocowano liczne leszczynowe płatwie, czyli elementy konstrukcji dachu układane w poprzek krokwi. Do mocowania używano słomy, trawy, wrzosu, pokrzywy lub innego materiału zdatnego do tkania. Mogły to być również skórzane rzemienie i jelita zwierzęce. Strzecha mogła być wykonywana z miejscowej trzciny lub z bardziej pracochłonnej paproci. Najlepszym, najbardziej odpornym materiałem była jednak słoma, która w odpowiednich warunkach mogła przetrwać na budynku nawet do pięćdziesięciu lat.
Przestrzeń mieszkalna na wyspach była ograniczona, dlatego, korytarzowe przestrzenie wokół domów służyły nie tylko do komunikacji, ale były użyteczne do składowania drewna i innych wielkogabarytowych materiałów. We wnętrzach domostw tuż za otworami wejściowymi znajdować się mogły miejsca specjalnie wydzielone dla składowania zapasów i zwierząt hodowlanych. Te drugie pomagały zachować ciepło, stanowiły rezerwę pokarmu na zimę i same były w ten sposób chronione. Centralną przestrzeń każdego domu mieszkalnego zajmowało palenisko. Budowano je na glinianej, ogniodpornej podstawie, z kamienia zapobiegającego opadaniu gorącego popiołu i iskier na drewniane podłoże. Przypuszczalnie nie tworzono otworów w dachach, gdyż pozwalałyby one na przedostawanie się śniegu i deszczu, a także ptactwa. Duże zadymienie wnętrza niwelowane było wysoką więźbą dachową oraz przepuszczającą dym strzechą. Centralna część domostw prawdopodobnie otoczona była plecionkowymi ściankami działowymi, które wyodrębniały przestrzenie przeznaczone na sypialnie i miejsca pracy (np. do tkania, wytwarzania ceramiki, czy ciesielki).
Stan obecny
Pozostałości kranogów na jeziorze Loch Tay, choć często są dziś niewidoczne gołym okiem, to jednak przetrwały w dobrym stanie, ze względu na zanurzenie w chłodnych wodach torfowych. Oczywiście większość z nich nie jest dostępna dla zwiedzających, ale u brzegów znajduje się wiele punktów widokowych. Wyniki podwodnych wykopalisk kranogu Oakbank, pierwszego jaki został zbadany przez nurków na terenie Wielkiej Brytanii, dały impuls do rekonstrukcji drewnianych zabudowań małej osady z epoki żelaza w formie archeologicznego skansenu (ang. The Scottish Crannog Centre). W trakcie prowadzonych nad nim prac budowlanych nie zastosowano żadnych współczesnych elementów mocujących, starając się wykorzystywać techniki bliskie pierwotnym. Budowę rozpoczęto w 1994 roku i zakończono trzy lata później. Niestety w 2021 roku placówkę zniszczył pożar, lecz została ona odbudowana i jest obecnie otwarta dla zwiedzających.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Dixon T.N., A survey of crannogs in Loch Tay, „Proceedings of the Society of Antiquaries of Scotland”, 112/1982.
Dixon T.N., The crannogs of Loch Tay, Edingurgh 2000.